28-чи декабрь – кинону кюню

Кино тарыхда не бир адамны къадарында болгъанны кёз аллыбызгъа келтире билген ажайып кючдю. Бизни къыралда ол бек биринчи кёргюзтюлгенли быйыл 130 жылгъа жууукъ болады. Ол заманны ичинде уллу атлам этилгенди, тауушсуз сурат киноладан, титр жазыуладан ётюп, кёп сериялы, музыкасы, ауазы, башха бийик излемлери болгъан, жюреклени къозгъагъан, ким да уллу жетишимге санагъан чыгъармалагъа къарайбыз. Санатны ол тюрлюсюне къыйыны киргенлени араларында малкъар халкъны келечилери да бардыла. Бизде алыннган кинола да асламдыла.

Алдан башлап айтханда, бек биринчи таулу сценарист Абайланы Мисостну жашы Исмаил болгъанды. Ол юч кино алдыргъанды: «Абрек Заур» (1926 ж.), «Под властью адата» (1926 ж.), «Закон гор» (1927 ж.). Былагъа кавказ кинола дегендиле. Сюжет ызларына къарасанг, ючюсю да халкъыбызны революциягъа дери жашауун суратлайдыла.

Къабарты-Малкъарда алыннган киноланы араларында «Лавина с гор» (реж. В. Журавлёв) игиледен бирине саналады. Аны Мосфильм 1958 жылда Алим Кешоковну сценарийине кёре салгъанды. Фильм жашауда керти болгъан затланы юслеринденди. Сюжет ызы 1914 жылдан башланады. Кавказ атлы кийик дивизия къуралып, аны аскерчилери австрий бла румын фронтлада уруш этгендиле. 1917 жылны жаз башында ол дивизия чачылып, ары кирген Къабарты полкну таматасы Науурбек бий атчысы Азнор бла бирге юйюне къайтып келеди. Азнор урушда бийни ёлюмден сакълагъанды. Ала татлы айырылсала да, халкъны жашауун кёрюп, Азнор, большевикле жанлы болуп, Науурбекге къажау чыгъады.

Анда Рахайланы Таубий Озырмес бийни, Барисбий Муллаев ат урлаучу Карону ойнайдыла. Бу эки аламат артист киногъа энчи къыймат бередиле. Таубийни сыфат, къылыкъ хунерине кёре сайланнган бу роль бу эсде къалгъан чыгъармачылыкъ ишни бай этеди.

«Вертикаль»и (реж. С. Говорухин, Борис Дуров) атлы кино да 1967 жылда Басхан ауузунда алыннганды. Ол Минги таугъа чыгъаргъа келген альпинист къауумну юсюнденди. Ала, таугъа ёрлеп бара, иги кесек жол къоратхандан сора, уллу боран келеди деп билдиредиле рация бла. Аны эшитген адам а, тау башына чыгъаргъа сюйюп, башхалагъа билдирмейди…

Кино алыннган площадкагъа сынаулу къаячыланы чакъыргъан эдиле. Анда Владимир Высоцкий, Лариса Лужина, Маргарита Кошелева, Геннадий Воропаев, Александр Фадеев ойнайдыла. Ол заманда Высоцкий тауланы юслеринден къурагъан жырлагъа («Вершина», «Песня о друге», «Прощание с горами», «Военная песня») бюгюн да сюйюп тынгылайдыла. Белгили къаячыбыз Залийханланы Хусейни бла Высоцкийни шуёхлукълары ол заманда башланнган эди.

1967 жылда «Иткъол» къонакъ юйде бла Тырныауузда «Его звали Роберт» деген кино (реж. Илья Ольшвангер) алыннганды. Анда Михаил Пуговкин, Марианна Вертинская, Олег Стриженов эм башхала ойнагъандыла. Сюжет ызы: ленинградчы алим гъаршха чыгъарыргъа, анда болумну тинтирге робот къурашдырып, анга Роберт деп атайды. Роберт, аны бойсунууундан чыгъып, кёп тюрлю болумлагъа тюшеди.

Басхан ауузунда алыннган «Как стать мужчиной» деген киноальманахда «Буба» деген кино (реж. Х. Хажкасимов) 1970 жылда алыннганды. Анда орус актёрла бла бирге Кючюкланы Магомет бла Кучмезланы Шарифа да ойнайдыла.

«Всадник с молнией в руке» деген кинофильм да (реж. Х. Хажкасимов) Къабарты-Малкъарда 1975 жылда алыннганды. Ол бери вольфрам бла молибден излей келген геолог къызгъа – Вера Флеровагъа  аталады. Баям, кинону сценарийин жазгъанла Юлий Дунский бла Валерий Фрид, режиссер да Тырныауузда, Минги тау тёгерегинде да таулула жашагъанларын биле болмаз эдиле ансы, жигитлери башха тилде сёлешидиле. Кинону атына алай нек атагъаны да малкъар таурухлагъа кёреди – таулу темирчиле эртте заманда къылыч этселе, ол жютю болур ючюн, женгил атха минип, аны желге тутуп чапхандыла.

Кинода Россейни, КъМР-ни да халкъ артисти, Россейни сыйлы артисти Кючюкланы Магомет – единоличник Куркужинни, Барасбий Мулаев бандит Астемирни, Али Тухужев а эл къартны ойнайдыла. Кючюкланы Магомет бла аны жете келген жашы къапчыкъла бла жау чайкъай тургъанда киредиле геологла аны юйюне. Кючюк улу ойнагъан адамыны сыфатын, хар замандача, кёзю-къашы, къолу къымылдагъаны бла иш да бай этеди. Ала бла бирге анда Татьяна Кулиш, Расим Балаев, Виктор Авдюшко, Борис Кудрявцев, Барасби Мулаев эм башхала ойнайдыла.

1977 жылда Минги тау тийресинде «Миг удачи» (реж. В. Плоткин) деген кино алыннганды. Сюжет ызда жаш журналист тау-лыжа курортха спортчула жарау этген жерге келеди. Ол къыралны тау-лыжа спортдан чемпионуну юсюнден билирге излейди. Фильмде Николай Караченцов, Юрий Визбор, Борис Щербаков, Владислав Ковальков, Лидия Константинова, Марина Трошина, Владимир Кручинин эм башхала ойнайдыла. 

«По следам карабаира» деген кино (реж. Р. Гаспарянц) 1979 жылда алыннганды. Анда кавказ актёрла ойнайдыла: Махийланы Зоя, Дагун Омаев, Руслан Фиров, Маирбек Абаев,Муса Дудаев, Залим Мирзоев, Анатолий Дзиваев эм башхала. Сюжет ызы: урланнган къумалы атны ызын табыуду.

 «Под знаком однорогой коровы» (реж. Х. Хажкасимов) деген кино 1986 жылда Минги тау тийресинде алыннганды. Анда Кючюкланы Магомет, Рахайланы Таубий, Юсюпланы Хамид эпизодлада ойнайдыла. Онекижыллыкъ Азамат солуу айларын элде ётдюреди. Ол къойла кютеди, къойчула бла, сора жангыз мюйюзлю гылмай ийнек бла шуёхду. Шахарчы жашчыкъны бу жашау болум ич дуниясын къалай тюрлендиргенин айтады фильм.

Бизде алыннган киноланы араларында барыбызгъа да бек жууукъ болгъан «Дорога на край жизни» атлы тарых драма (реж. Р. Мурадян) 1995 жылда алыннганды. Ол сюргюнню юсюнденди. Халкъны жер этегине элтген жол 1944 жылда 8 мартда тау элледе башланып, Орта Азиягъа, Къазахстаннга дери барады. Анда россей актёрла Наталья Фатеева, Виктор Соловьёв, Александр Пашутин, Тимофей Фёдоров, Грант Хачатрян, Александр Вигдоров, Сергей Кумуков, Людмила Аринина, Виктор Проскурин бла бирге Баразбийланы Исмайыл, Къулийланы Борис, Къудайланы Маржан, Шахмырзаланы Алексей, Барасби Мулаев, Бапыналаны Зариф, Ахматланы Зейтун, Юсюпланы Хамит, Байзуллаланы Роза, Къулийланы Элизат, Баккуланы Лариса эм Бечелланы Зарема да ойнагъандыла.

Анга къарагъанладан Кючменланы Алимни (Къайсынны прототипи, акт. Бапыналаны Зариф) жарсыуларына, ачыууна кюймезлик жокъду. Къулийланы Борис кёргюзтген Даниял а! Кертисин айтханда, артистлерибиз, бу бизни юсюбюзден айтыргъа кюрешген, алай сценарии бизни юсюбюзден болмагъан кинону башха жолгъа буруп, анга жан салгъандыла. Жолда Даниялны тели болуп къалгъаны – ол экспромт эди. Алай ол кючлю, эсде къаллыкъ сыфатды. Къабартылы артист Барасби Муллаев – къарт Исмайылны инбашындан басхан ауурлукъну къалай уста кёргюзтгенди! Баразбийланы Исмайыл ойнагъан профессор Алийханны сыфаты уа – ол чынтты таулу интеллигентни суратыды. Кимни да эсинде тюйрелип къаллыкъ сыфатла кёпдюле фильмде. Халкъ бушууну эсде сакълар ючюн, анга уллу юлюш къошхандыла таулу актёрла.

Мусукаланы Сакинат.