Зигугъу къэсшIырэр УФ-м инароднэ сурэтышIэу, тхакIоу, публицистэу Къат Теуцожь. Зыми хэмыгъэкIокIэн сурэтэу ыIапIэ къычIэкIыхэрэм ямызакъоу, ащ иадыгэбзэ гущыIи лъэшы. ДэгущыIагъэм ар ешIэ. 
Лъэпкъ жэрыIо творчествэр псынэ зыфэхъугъэ сурэтшIыным фэдэу ижэбзэ байи ар икъэкIуапI. НэмыкIэу хъун ылъэ­кIыщтыгъа икъоджэгъу ашуг цIэрыIоу Теуцожь Цыгъо итхыгъэхэр зытхьакIумэ итэу къэхъугъэ шъэожъыер?! Ахэр, хьакIэщым щызэхихыгъэ къэбархэр, пшысэхэр, тхыдэжъхэр ащ зыхищагъэх ыкIи инепэрэ творчествэу тшIэрэмкIэ ар къытэтэжьы. ИгущыIэ пэпчъ мэхьанэ хэлъ, зэкIоцIылъ, къызэрыкIоу къыпшIошIэу, ау кIуачIэу щыт, блэкIыгъэ зэман горэу щымыIэжьым къигущыIыкIэу пшIуегъэшIы. ЗышIэхэрэми ары аIорэр: «Адыгэ хьакIэщхэм ары­сыщтыгъэ лIыжъхэм ягущыIакIэ угу къегъэкIы». 
АдыгабзэкIэ итхыгъэхэм узяджэкI, «тха­кIуа мыр, хьауми сурэтышIа?» уагъаIо. Нахь къыдэхъурэри къэIогъуай: тIури зэгопчын умылъэкIыщт лъэныкъох. КъэгущыIэми, ащ сурэт ешIы - гущыIэкIэ жьым хэтхыхьэ. Къэбарым къэбар къыхэкIэу, ду­наишхор къешIэкIыгъэу, анахь къы­зэрыкIори жэбзэшIукIэ плъэгъурэм фэдэу нэм къыкIегъэуцо. Мыхъыжъэу, ори рэхьатныгъэ къыпхилъхьэу, гущыIэ пэпчъ къыбгурыIонэу уахътэ къыуитырэм фэдэу къыбдэгущыIэ. 
«Чэпэзэхэогъу. Тыгъэм ынэ къицIыукIызэ къохьажьыгъэ къодый. Къы­кIэлъкIорэ мафэр зэрэошIущтым ар ишы­хьат. ПкIэнтIэпсыр лъым фэдэу къызпызырэ тыгъэм тичIылъэ зэрищыкIагъэр зыдишIэжьэу, «чэщ кIакор ишъухи, пчэдыжьым сыгушIозэ шъукъызэлъызыгъэнэфыщт» къариIозэ, ошъочапэм къопшыхьажьыгъэми, хьэжъажъэу мэфэ реным къыпыкIыгъэр Iэсэным пэчыжь» (итхыгъэу «Джэф» зыфиIорэм щыщ). 
Къат Теуцожь иадыгабзэ седэIу сшIоигъоу, ащ икъэкIуапIэ хъугъэр къезгъэIотэн сигухэлъэу сыфытеуагъ ыкIи илэжьэпIэ унэ сыригъэблэгъагъ. Теуцожь фэдэ творческэ цIыфым зэрихабзэу, иIофшIапIэ сурэт закI, дэпкъ нэкI имыIэу ышIыгъэхэр еусэигъэх. Сэмэркъэу дахэу хэлъыр ыпэ ригъэшъызэ къыспэгъокIыгъ: «Ощ пае адыгэ паIор къызщыслъагъ грузин паIор згъэтIылъи», - еIо ащ.
- Теуцожь, усурэтышI, ау уиадыгабзи искусствэ шъхьафэу зэрэщытыр зыдэошIэжьа?
- Хьау. Ащ сесагъ. Аущтэу сыкъэхъугъ. Тичылэ зэкIэри джащ фэдэу щэгущыIэх (къуаджэу Гъобэкъуае щыщ). ХьакIэщышхо тиIагъ. Унэшхо дахэ тиIэу, джащ хэтыгъ. КIымафэм фабэу, гъэмафэм чъыIэтагъэу. Бжъэдыгъу ис лIыжъыр зэкI пIоми хъунэу ащ къекIуалIэщтыгъ. Пэнэжьы­къуае, Къунчыкъохьаблэ, Асэкъэлае, Очэп­щые къарыкIыщтыгъэх. Сэ щаир къэ­згъажъощтыгъ, сшынахьыжъ сигъу­сэ­у.
- Ащ дэжьым илъэс тхьапш уныб­жьыгъэ­на? 
- Илъэс 12 горэм ситыгъ. Джащ щегъэ­жьагъэу лIыжъмэ сахэсыгъ. Пшысэхэм, тхыдэхэм такъырагъаджэщтыгъ. Теуцожь Цыгъо ипроизведениехэм азыныкъо езбырэу ызыныкъо сшIэщтыгъэ. Джахэр къа­сIощтыгъэх… ХьакIэщым тегъэ­псыхьагъэу, шыгъэу пIэкIорышхуитIу  итыгъ. Ахэм псыпс къяхъухыгъагъ джэхашъом нэсэу. Мафэм ащ ычIэгъ пIуаблэ чIаслъхьэти, псыпсыр къесхъухыжьыти, сызыпшъыкIэ, сычIэгъуалъхьэти, зы­къэзгъэпсэфыщ­тыгъ, сышъхьаукъощ­тыгъ. ЕтIанэ сыкъы­чIэкIыжьыти, лIыжъ­хэм аIорэм седэIуным пысыдзэжьыщ­тыгъ. Илъэс 19 сэхъуфэ джащ фэдагъ.
- Сыда лIыжъхэр шъуадэжь зыкIыщы­зэрэугъоищтыгъэхэр?
- Ащ фэдэу, хьакIэщ хэтэу унищ тичылэ дэтыгъ. Зыр Мэджэрыкъомэ яунагъ, ыужкIэ къоджэ Совет ашIыжьыгъагъ. Лъагэу щытыгъ. Ащ фэшъхьафыр ХьатхьакIыкъо Славиктхэм яягъ. Адырэхэр зэкIэ ращы­гъагъэх. Тэ кIэлабэ тыхъущтыгъэ, етIани тятэжъ сабый ибэхэр ыпIужьхи, лъэкъуацIэ аритыгъэу щытыгъэти, джащ къы­къонагъ нахь, тыращыщтыгъ, тыбаигъ. Ащ дэжьым цуитIу зиIэр баеу алъытэщтыгъ. А унэ дахэр, тихьакIэщ зыхэтыгъэр, 1970-рэ илъэс нэс щытыгъ. КIэсэнхэр кIэ­тэу, зэтегъэпсыхьэгъагъ.
- Сыда ащ фэдизым хьакIэщыр, лIыжъхэрзыкIыпшIогъэшIэгъоныгъэхэр? 
- Зи дэй къаIощтыгъэп ахэм. ЕтIанэ, чыжьэу Iабэщтыгъэх, лъэшэу лIыжъ Iушхэр, гъэсагъэхэр ахэтыгъэх, медры­сэхэр къаухыгъэхэу, арапыбзи, тыркубзи ашIэу щытыгъ. Нэчэрэзые къикIыти Хьабибэ ефэнд аIоу лIыжъ горэ къакIощтыгъ. Ар Тыркуем къикIыжьыгъагъ. Ататюрк революцие ышIи, республикэ зегъэпсым, Хьабибэ ефэндым къыкIитхъужьи Нэч­э­рэзые къэкIожьыгъагъ, пхъуитIу иIэу дэсыгъ. Лъэшэу гъэсэгъагъэ, ислъам ди­нымкIэ Каир университетыр къыухы­гъагъ шъхьаем, диным пае зы гущыIэ къыIощтыгъэп. Джащ фэдэу, джащ фэдэу бэ зы­цIэ къепIон плъэкIыщтыр. Сэ сяти мед­рысэр тичылэ къыщиухыгъэу щытыгъ. Урысыбзи ышIэщтыгъ, зэмыджагъэ щыIагъэп.
- Адэ, ахэм яадыгабзэрэ джырэ адыгабзэмрэ бэкIэ зэтекIыха?
- Бэдэд. Зэрэзэтехьэхэрэри гъэшIэгъо­ны. МакIэу зэтехьэх. ЕтIанэ, сэри бэ сщыгъупшагъэр. Умыгъэфедэ зыхъукIэ ары зэрэхъурэр. Джы щыIэ бзэм ар пэчыжь. ЛIыжъхэр ежьхэр зэдэгущыIэхэ зыхъукI, шъэфыбзэ яIэщтыгъ. Тэ тыкIалэу ты­щысэу, зыгорэ зэхытагъэхынэу фэмыехэ зыхъукIэ, ащкIэ гущыIэщтыгъэх. Бзэжъ гъэшIэгъон, лъэпсэ куу иIэу.
- Сыд фэдэ гущыIэха непэ тымыгъэфедэхэу къэпшIэжьыхэрэр?
- «ЗэдэщэпIаст», ошIа ар? Ащ къикIырэр, гущыIэм пае, нэбгыритIу зэбэныгъэмэ, тIум язи текIоныгъэ ымыхьыгъэ зыхъукIэ, тIуми агу хамыгъэкIыным пае «зэдэщэпIаст» аIощтыгъ. Непэ ар зэ­хэпхыжьыщтэп. ЕтIанэ, «цул-бэлыдж». Ар зи къызэрымыкIырэр ары, нэкIы. Джащ фэдэу бэ къэпIон плъэкIыщтыр.
«Сыбыр Iуашъхь» тэIо, арыба? Ар тэрэзэп. Ащ ыуж сфыгъэ. Шапсыгъэ Iушъо Собрэ ыцIэу Iуашъхьэ щыIагъ. Илъэсым зэ бзылъфыгъэ зэIукIэ щашIыти, лэжьыгъэу ашIэщтхэм, унэгъо-унашъохэм атегущыIэщтыгъэх. Арышъ, «Сыбыр Iуашъхьэп» ар, «Собрэ Iуашъхь» нахь.
- Теуцожь, непэ адыгабзэм уищыIэныгъэ ипроцент тхьапша щиубытырэр?
- ЗэкIэ еубыты. Урысыбзэм сырэтхэ, сырэгущыIэ. Тхылъ 12 стхыгъэ, ыныкъо­рэр урысыбзэкIэ, адырэр адыгабзэкIэ. Ау сыд фэдизрэ урысыбзэм сырыгущыIа­гъэми, сырытхагъэми, сэркIэ ар адыгабзэм фэдэ хъурэп.
- УсурэтышIмэ, оркIэ адыгабзэм ышъо сыд фэда?
- Мары зэрэслъэгъурэр (исурэтхэм ­шъ­хьэ афешIы Теуцожь). Усэнри сурэт­шIынри зэпэблагъэ. ТIуми шъохэр зэхэолъ­хьэх. Ахэм шъхьадж игъунапкъэ имыIэу арэп, ау философскэу укъекIолIэн хъумэ, зэфэдэх.
- Уиадыгабзэ уцышъор къебэкIы, ара?
- Ары, уцышъом уегъэрэхьаты.
- Адэ, адыгабзэр сурэт пшIынэу щыты­гъэ­мэ, сыд фэдэу къибгъэлъэгъукIыщтыгъа?
- Адыгабзэр – къушъхьэ. БэшIагъэ ащ сызегупшысэрэр. ДэкIоегъуай. Iошъхьэмафэ дэкIоегъуаеба, джащ есэгъапшэ.

Анцокъо Ирин.

Сурэтхэр: Iэшъынэ Аслъан.