Къэбэрдей-Балъкъэрым сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ я творчествэмкIэ и унэм иджыблагъэ щек1уэк1ащ хэгъэгупсо мыхьэнэ зиIэ «КъБР-м физикэмкIэ и Кубок» зэхьэзэхуэр. Темрокъуэ Анатолэ и фэеплъу къызэрагъэпэща зэпеуэр 2015 гъэ лъандэрэ Къэбэрдей-Балъкъэрым щокIуэкI, курыт щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэм физикэмкIэ зэфIэкI зиIэ щIалэгъуалэр зэхишэу, зэригъэцIыхуу, я гупсысэхэмрэ жэрдэмхэмкIэ зэригъэхъуажэу.
IуэхущIапIэм и унафэщI КIэрашэ Аксанэ зэрыжиIамкIэ, КъБР-м ебгъуанэу щекIуэкI физикэ зэхьэзэхуэхэр ауэ сытми а унэт1ыныгъэм зэрыхащIыкIыр щагъэлъагъуэ, абыкIэ ябгъэдэлъ щIэныгъэр нэрылъагъу щащI утыкукъым. Ар куэд щIауэ щIалэгъуалэм я зэIущIапIэщ. «Физикэр езыр щIэныгъэу къапщтэрэ удихьэх къудеймэ, малъхъэдисым ещхьщ, узыIэпешэ, укъыIэщIэкIыжыфыркъым. Щыгъуазэ зызыхуэпщIа сыт хуэдэ Iуэхум я щIыбагъ щэху гуэр зэрыдэлъыр зыхэзыщIэ ныбжьыщIэхэр абы иропсалъэ, Iуэху еплъыкIэ зэмылIэужьыгъуэхэр ирахьэлIэ, абыкIэ зохъуажэ. Физикэм щызекIуэр шэч къызытумыхьэжын хабзэхэращ, ауэ, зэзэмызэ, а хабзэхэр къызыхэкIым гур щигъэпIейтей къохъури, мис ахэр къалъыхъуэу апхуэдэщ ди щIалэгъуалэр. Ар Iуэхушхуэщ, жыпIэнуращи, фIыгъуэшхуэщ. Акъылыр лажьэмэ, щIэщыгъуэ гуэрхэр къилъыхъуэмэ, абы къигъэщIыну фIыгъуэм ди щIыналъэми къэралми зыдиужьынкIэ хъунущ. Апхуэдэ щапхъэхэр куэдыкIейщ. Дэ ди утыкури аращ: пэжщ, зэпоуэ, ауэ акъыл хэлъу зохьэрхуэр, зым къыгурыIуам адрейр псынщIэу зэрынэмысам кIэлъыпхъуэжу, къыкIэлъыкIуэ Iуэхугъуэм ар щызэригъэзэхуэжыну хущIэкъуу», – жиIащ КIэрашэм.
Апхуэдэу абы къыхигъэщащ ди щIыналъэм и щIыпIэ зэхуэмыдэхэм къикIа гупхэр зэрызэпеуэр. КъБР-м физикэмкIэ и Кубокым щхьэкIэ мы гъэм гупипщI зэпеуащ. ХьэрхуэрэгъуитIкIэ джэгуа нэужь, япэу увыпIэр къылъысащ Налшык къалэм дэт 2-нэ лицейм, етIуанэ увыпIэр ихьащ Аушыджэр (Дыгъужьыкъуей) къуажэм дэт, Къэбардэ зэшхэм я цIэр зезыхьэ курыт еджапIэм къикIа гупым, ещанэ увыпIэр зэдагуэшащ Налшык къалэм и 4-нэ курыт еджапIэмрэ Хьэбэз къуажэм дэт курыт еджапIэмрэ къикIа ныбжьыщIэхэм. Абы къищынэмыщIауэ, зэпеуэм къриубыдэу гупхэм я унафэщIхэм я Iэнэ хъурей къызэрагъэпэщащ. Абдеж щытепсэлъыхьащ физикэр иджырей еджапIэм зэрыщрагъэдж щIыкIэм, абы хэлъхьэн хуей Iэмалхэмрэ бгъэдыхьэкIэхэмрэ. Зи сабий гуп текIуахэм ящыщщ урысейпсо утыкум нэгъабэ екIуу зыкъыщызыгъэлъэгъуа Къэшэж Аслъэн. Абы зэрыжиIамкIэ, физикэ щIэныгъэр къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэм къыхэкIыу тхылъым ирагъэзэгъами, а щIэныгъэм псэ хыумылъхьэмэ, щIэблэм къащтэнукъым икIи пхудегъэхьэхынукъым. «Иджырей щIалэгъуалэр тхылъкIэ пхуэкудэнукъым, ар къэгъэнауэ зыуигъэгъэкудэнукъым. ЕгъэджакIуэр зэрылажьэ методикэм зэхъуэкIыныгъэ куэд хилъхьэн хуей мэхъу. Абыхэм ящыщщ сабийм и бзэкIэ псэлъэныр, тхылъым кърих щIэныгъэр нэрылъагъу IэмалхэмкIэ ябгъэдилъхьэныр. Дауи, егъэджакIуэ къэс езым и кIуэрабгъухэр и IэнатIэм щелъагъуж, ауэ сабийр фIыуэ умылъагъумэ, ахэр зэхуэдэу къызэрыпщтэр я фIэщ умыщIмэ, нэхъ тынш дыдэри къыпхуэмыIэту хьэлъэ зэрыхъунум пцIы хэлъкъым. Физикэр джэгукIэ лIэужьыгъуэм ещхьщ. Зэ и кIуэкIэр къэплъэгъуакъэ - абы утету икIыхьагъкIэ урикIуэнущ. Мис а лъагъуэм щытехьэну меданращ егъэджакIуэр сабийм щIыдэлажьэри, абы хуэсакъын хуейщ», – жиIащ Къэшэж Аслъэн.
КIэрашэ Аксанэ къызэрыхигъэщамкIэ, КъБР-м физикэмкIэ Кубокым епха зэхьэзэхуэхэм къыхыхьа ныбжьыщIэхэм я бжыгъэр илъэс къэси хэхъуэ зэпыту йокIуэкI. Шэч хэлъкъым - зэпеуэр щхьэпэ хъуащ щIалэгъуалэм дежкIэ, ауэ апхуэдэ дыдэуи абы и мыхьэнэр инщ ахэр зыгъэхьэзыр егъэджакIуэхэмкIи. Си фIэщ мэхъу, гупхэм къахьа увыпIэм емылъытауэ, дяпэкIи абы къызэрыхыхьэнур, я зэфIэкIхэр нэхъри нэхъ лъагэж хъуауэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсми щIэрыщIэу зэрызыщагъэлъэгъуэнур. Зэпеуэр зи фэеплъу екIуэкI Темрокъуэ Анатолэ цIыху телъыджэу щытащ. Абы хузэфIэкIырт мащIэ дыдэ фIэкIа физикэм хэзымыщIыкIыр абы гъунэгъу дыдэу къришэлIэн, дригъэхьэхын, уеблэмэ иужькIэ абы ирилажьэу егъэджакIуэ Iэзэу лажьэу гъуэгу тригъэувэн. Апхуэдэ зэфIэкI зыбгъэдэлъа щIэныгъэлIым и щапхъэр абы и цIэр зезыхьэ фэеплъ зэпеуэм хэтхэм я дежкIэ гъуазэу къызолъытэ», – жиIащ КIэрашэм.
Фигу къэдгъэкIыжынщи, Темрокъуэ Анатолэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и мызакъуэу, ди къэралым и щIыпIэ куэдым къыщацIыху щIэныгъэлI лъэрызехьэт, физик хьэлэмэтт, егъэджакIуэ телъыджэт, жылагъуэ лэжьакIуэ нэст. Ар физикэ-есэп щIэныгъэхэмкIэ докторт, КъБКъУ-м и профессорт. УФ-м и Правительствэм и УнафэщIым 1996 гъэм къищта и унафэм ипкъ иткIэ, Урысейм фундаментальнэ къэхутэныгъэхэмкIэ и фондым (РФФИ) хагъэхьауэ щытащ. Апхуэдэу 2000 гъэм къыщегъэжьауэ Урысейм ЩIэныгъэхэмкIэ и академием МафIэм исымрэ къигъауэмкIэ и ЩIэныгъэ советым хэтащ. Ар ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием и вице-президенту, Урысейм щIэныгъэхэмрэ гъуазджэмкIэ и академиемрэ Урысейм технологие щIэныгъэхэмкIэ и академиемрэ я академикт, КъБР-м и ЩIэныгъэ центрым и Президиумым физикэмрэ астрономиемкIэ и ЩIэныгъэ советым и унафэщIт. Дунейм тетыху зыхущIэкъуар зы Iуэхущ – хэкурыс щIалэгъуалэм я гур щIэныгъэм хуэгъэушынырщ, абыхэм я фIыр щалъхуа лъахэм егъэкIынырщ, къызыхэкIа лъэпкъымрэ къэралымрэ яхуэпэж цIыху нэс къахэщIыкIынырщ.
ЩХЬЭЩЭХУЖ Инал.
