Бзэ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа лъэпкъ IэщIагъэлI цIэрыIуэхэм ящыщщ филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, КъБКъУ-м и профессору щыта Апажэ Мухьэмэд Лэкъумэн и къуэр. Еджагъэшхуэр ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ академием, АкмеологиемкIэ Дунейпсо академием я академикт, хэкупсэ нэсу зи гъащIэр езыхьэкIа адыгэлI щыпкъэт. Апажэр ящыщащ къыщалъхуа жылэм, къызыхэкIа лъэпкъым, адэжь щIыналъэм я пщIэр лъагэу зыIэта, зи зэфIэкIри зыбгъэдэт Iуэхум тыхь хуэзыщIа цIыху щэджащэхэм.
Апажэ Мухьэмэд Шэджэм щIыналъэм хыхьэ Щхьэлыкъуэ жылэм къыщалъхуащ 1930 гъэм бадзэуэгъуэм и 5-м. Абы и адэ Лэкъумэн и гъащIэр лэгъупэжьу ирихьэкIащ, лэжьыгъэм, гугъуехьхэм къапимыкIуэту, а щапхъэми тету игъэсащ и бынхэр. Адэм лъэкI къигъэнакъым къыщIэхъуэ щIэблэм щIэныгъэ яригъэгъуэтын папщIэ. Мухьэмэд и къуэш нэхъыжь Нэжмудин егъэджакIуэ IэщIагъэр рабфакым щызригъэгъуэтащ, жылэм дэт курыт школым щыIащ бзэмрэ литературэмрэ ныбжьыщIэхэм яригъэджу, апхуэдэуи цIыкIухэм музыкэмкIэ ядэлажьэу. ГъащIэ гъусэ хуэхъуа IэщIагъэр къыхихынымкIэ и шынэхъыжьыр щапхъэ хуэхъуауэ щытащ Мухьэмэд. Апхуэдэу абы и гъуэгугъэлъагъуэт адыгэ усакIуэ цIэрыIуэ КIыщокъуэ Алимрэ филолог Iэзэ АбытIэ Мухьэб- рэ.
1950 гъэм педучилищэр къиухри, Къэбэрдей пединститутым и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ Апажэм. Институтым и унафэщIхэм гу лъамытэу къэнакъым бзэмрэ литературэмкIэ щIалэщIэм зэфIэкI лъагэ зэрыбгъэдэлъым. Абыхэм я чэнджэщкIэ Мухьэмэд еджапIэ нэхъыщхьэм урысыбзэмкIэ и кафедрэм щылэжьэну къэнащ, къэхутэныгъэщIэхэм занщIэуи дихьэхащ. Институтыр университет ящIу абы аспирантурэ къыщызэIуаха нэужь, ар яхэтащ абы япэу щIэтIысхьахэм. Абы и щIэныгъэ унафэщI хъуауэ щытащ университетым и проректор, бзэ щIэныгъэлI цIэрыIуэ Балъкъэр Борис. Кандидат диссертацэр щIэх дыдэу хьэзыр ищIащ Мухьэмэд икIи ар Москва СССР-м ЩIэныгъэхэмкIэ и академием БзэщIэныгъэмкIэ и институтым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ 1965 гъэм. Зэман дэкIри, а институт дыдэм Апажэ Мухьэмэд щыпхигъэкIащ щIэныгъэ дунейм пщIэшхуэ щызыгъуэта и доктор диссертацэри.
Университетым щызэфIих егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэ иным дэщIыгъуу Апажэм дапщэщи зэфIихащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ купщIафIэхэри. Ахэр теухуат урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ я зыужьыкIэхэм, абыхэм я зэхущытыкIэхэм, зэпыщIэныгъэхэм. А Iуэхугъуэхэм ятеухуа къэралпсо зэхуэсхэми дапщэщи жыджэру хэтащ щIэныгъэлI гумызагъэр, и Iуэху еплъыкIэхэр утыкушхуэм къыщигъэнаIуэу. Бзэхэм я зыужьыныгъэм епхауэ щIэныгъэлIым и къалэмыпэм къыпыкIа лэжьыгъэхэр куэд дыдэ мэхъу. Абыхэм ноби пщIэшхуэ щаIэщ щIэныгъэлIхэм, егъэджакIуэхэм, студентхэм, еджакIуэхэм я деж.
Псори зэхэту къапщтэмэ, монографиеу, бзэр зыджхэм я дэIэпыкъуэгъу тхылъу, псалъалъэу щIэныгъэлIым и къарум къитIэсащ 30-м щIигъу, бзэ щIэныгъэм и Iыхьэхэм ятеухуа тхыгъэ 300-м фIэкI. Абыхэм я нэхъыбапIэр адыгэбзэм хуэгъэзащ. Къэралым и щIэныгъэлIхэр псалъэ гуапэкIэ япэу къыпэджауэ щытащ 1971 гъэм къыдэкIа «Лексикография и классификация русских словарей» и тхылъым икIи Апажэр бзэм и къэхутакIуэ лъэщу къалъытащ. Апхуэдэу гулъытэшхуэ игъуэтащ «Типология словарей и читательских запросов к ним» тхылъми. Ар Финляндием щытрадза лэжьыгъэщ, иужькIэ Налшыки къыщыдэкIащ. А лэжьыгъэхэм къызэщIаубыдэ социолингвистикэр, бзэхэм я зэуIуныгъэр, лексикологиер, лексикографиер, псалъалъэ энциклопедиехэр зыхуэдэхэмрэ зэрызэщхьэщыкIымрэ, урысыбзэмрэ адыгэбзэмрэ ятеухуа щIэныгъэм иIэ унэтIыныгъэхэр.
Апажэ Мухьэмэд и зэфIэкI лъагэм теухуа псалъэ гуапэ жаIащ дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлIхэу филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор Морковкин Валерий, бзэмкIэ щIэныгъэлI Дубичинский Владимир, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор, РАН-м КавказыбзэхэмкIэ и институтым и къудамэм и унафэщI Климов Алексей, РАН-м БзэщIэныгъэхэмкIэ и институтым и лэжьакIуэ нэхъыщхьэ, филологие щIэныгъэхэмкIэ доктор Шагъыр Iэмин, щIэныгъэлI цIэрыIуэхэу, профессорхэу Дешериев Юрий, Щэрдан Iэбу сымэ, нэгъуэщIхэми. 2013 гъэм дунейм къытехьауэ щытащ лъэпкъыр зэрыгушхуэ еджагъэшхуэм и гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ къыщыгъэлъэгъуэжа «Апажэ Мухьэмэд и псалъалъэ дунейр» тхылъ гъэщIэгъуэныр.
Бгъэдэлъ щIэныгъэмкIэ ядэгуашэу, ди республикэми нэгъуэщI щIыпIэхэми нобэ щыпашэ IэщIагъэлI куэдым гъуэгу яритащ Апажэм, лекцэхэм къахуеджэу, спецкурсхэр иригъэкIуэкIыу. Абыхэм я фIэщыгъэхэм къыбжаIэ яIэ мыхьэнэр зыхуэдэр: «Бзэхэр зэрызэдэлажьэ щIыкIэр», «Урысыбзэр щаджкIэ анэдэлъхубзэм и мардэхэр къэлъытэн зэрыхуейр», «ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм щрагъэкIуэкI бзэщIэныгъэ къэхутэныгъэхэр», нэгъуэщIхэри. КъинэмыщIауэ, хамэ къэралхэми и зэфIэкI лъагэхэр щигъэлъэгъуащ адыгэ щIэныгъэлIым. Чехословакием, Кубэм, Финляндием я еджапIэ нэхъыщхьэхэм щылажьэ егъэджакIуэхэм Апажэр къахуеджащ абыхэм гукъинэж ящыхъуа спецкурсхэм. Мухьэмэд жыджэру хэтащ икIи куэдрэ я къызэгъэпэщакIуэ хъуащ бзэщIэныгъэхэмкIэ екIуэкIа дунейпсо конгрессхэм, конференцхэм, симпозиумхэм.
Апажэр еш имыщIэу хуэлэжьащ бзэм, абы зригъэузэщIу, ар езыгъэфIакIуэ къаруущIэ хилъхьэу. Жэрдэм ищI Iуэху псори нэхъыжьыфIым даIыгъащ и щIыбагъ къыдэт унагъуэм: и щхьэгъусэ Равидэрэ абыхэм къащIэхъуа щIэблэмрэ.
Лъэпкъ щIэныгъэм зегъэужьыным илъэс куэдкIэ хьэлэлу хуэлэжьа еджагъэшхуэм, IэщIагъэлI нэсым, щIэныгъэлI цIэрыIуэм и фэеплъ нэхур сакъыу яхъумэнущ къыщIэна унагъуэм исхэм. Апажэр куэдрэ ягу илъынущ абы къыдэлэжьахэм, иригъэджахэм, ныбжьэгъуу иIахэм.
ТАМБИЙ Линэ.
