2005 жылда 13 октябрь Къабарты-Малкъарны, артыкъда аны ара шахарыны, жамауатыны эсинде бушуу кюнча къалгъанды. Аны мамырлыкъда  жашагъан адамлары ол кюн эрттенликде элгенип уяннгандыла. Бу уллу палах къайдан келип къалды деп,  тауушдан толуп, шахар уруш майданнга айланнганды.  Биз бюгюн мамырлыкъны, тюзлюкню къоруулай жанларын берген жигитлени эсгеребиз.

Ариу, чууакъ кюн
13 октябрь - бюгюнча ариу, чууакъ кюн. Эрттенлик, 9 сагъат 20 минут. Нальчикни арасы – Мария эсгертмени тийреси. Ишге кеч къалгъанла ашыгъып барадыла, бирле базаргъа, аш-суу къайгъы болуп, атланнгандыла… Мамырлы, тынч шахар. Орамда тохтагъан сары «Газельге» хазна адам эс да бурмагъанды. Алай бир такъыйкъадан аны ичинден къолларында сауутлары бла адамла чартлап чыгъадыла. Аладан бири УФСБ-ны мекямыны эшиклерине гранатомётдан атады, ызы бла автоматдан атдыргъан тауушла тёгерекни толтурадыла. Ма бу атышыула мамыр Нальчикни уятхандыла.

Ол кюн мен да ишде болгъанма - Миллет библиотеканы краеведение бёлюмюнде. Библиотеканы шошлугъун атышыу, чачдырыу тауушла бузадыла. Терезеден сквер кёрюнеди. Анда къоркъуп, къачып баргъан адамланы кёргенимде, бир уллу палах тюшгенди деп келеди эсиме.

Ол эрттенликни эсгере, кёпле уруш башланнган суннганларын айтадыла. Башха оюм да къалай келликди башынга: къолларында сауутлары бла жаш адамла бир жолгъа Нальчикде бир ненча объектге от ачхандыла. Ол санда Ногмов атлы орамда УФСБ-ны мекямына, полицияны 2-чи бёлюмюне, «Центр - Э» арагъа. УФСБ-гъа киралмагъандан сора, эки аманлыкъчы «Сувениры» тюкеннге чапхандыла, ала анда мамыр адамланы жесирде эки кюн тутханлары барыбызны да эсибиздеди.

Артда белгили болгъаныча, Нальчикге чабыуулгъа 200 боевик къатышханды. Атышыу эки кюн баргъанды. Террористле къауумлагъа юлешинип, келишип, барысы да бирден 18 объектге чабыуул этгендиле. Бу къужур ишни дунияда биринчи номерли террористге саналгъан Шамиль Басаев бла башха террорист Анзор Астемиров къурагъандыла.

Экспертле айтханларыча, Басаев чабыуулну кезиуюнде Нальчикде узакъда болмагъанды, ол шахарда болумну юсюнден билдириуле алып тургъанды. Аны мураты шахарны саулай къолгъа этерге эди. 

 Атышыуну эрттенликде 9 сагъат 20 минутда да билмей башламагъандыла. Бу заманда право низамны сакълаучула бир бирлерин алышадыла: ишден солургъа кетгенде, сауутларын бередиле, келгенле къуллукъларын толтурургъа хазырланадыла. Бандитле право низамны сакълаучула хазыр болмагъан суннгандыла. Алай аманлыкъчыла муратларына жеталмагъандыла, бандитле жаланда бир мекямны ичине киралгъандыла. 
Эки кюн баргъан атышыуда право низамны сакълаучу органланы 35 къуллукъчусу бла 15 мамыр адам жанларын бергендиле. 

Ол кюнледе республиканы мамыр жашауу ючюн жанларын берген право низамны сакълаучуланы атлары бир заманда да унутуллукъ тюйюлдюле: Улбашланы Ахмат, Моллаланы Хамзат, Нёгерланы Рашит. Жарсыугъа,андан сора да бандитлени къолларындан кёп жашларыбыз жоюлгъандыла. 

Сылтаула
Кавказны шёндюгю тарыхын тинтиу бла кюрешген алимле чабыуулну сылтауларын сюзюп, кёп тюрлю илму ишле басмалагъандыла. Аладан бирлери республиканы муслийман идарасында келишмеулюкле, даулашла озгъан ёмюрню 90-чы жылларында окъуна башланнганларын айтадыла. Къыралда динни тутаргъа эркинликле берилгени бла жаш адамлагъа тыш  къыраллада дин билим алыргъа онг чыкъгъан эди. 
Туугъан журтха къайтхандан сора, ала алгъан билим бла мындагъы иймамла, тамата тёлю бардыргъан тёреле келишмегенлери ючюн даулашла башланадыла. Артда сёз дауурла бир бирге къажау сюелиуге кёчедиле. Жаш муслийманла таматаланы межгитлеге жибермеген кезиуле окъуна болгъандыла. Элледе дин жамауатла къураладыла.

Дагъыда Совет Союзну чачылгъаны бла экономикада башланнган тюрлениуле, ишсизлик, жамауатны байлагъа бла жарлылагъа юлешиннгени. Ислам - ол тенгликни диниди. Жаш муслийманланы акъылларын жаланда шериатны кийирилгени бла социал тенгликни тохташдырыргъа боллукъду деген оюм бийлейди...

Оппозицияда болгъан организацияла уа, эртте-кеч болса да, радикалгъа бурулгъанлары белгилиди.

Алай 2005 жылда чабыуул исламны жайылыууна, муслийманлагъа кёз къарамгъа уллу хата салгъаны баямды.  Дин къуллукъчула 2005 жылда Нальчикни орамларына къолларына сауутла алып чыкъгъанланы исламны юсюнден ангылаулары болмагъанын айтадыла. Терроризм а жаланда зорлукъ, ёлюм бла къоркъуу келтиреди. Бир дин да мурдарлыкъгъа чакъырмайды. 

Болсада энди ол къужур ишни сылтауларын излеп айланыр кереклиси да болмаз. Ол къужур ишледен сора законла тюрленип, терроризмге къажау мадарла къатыланып, республикада мамырлыкъ тохташханды. Адамла орамгъа кече къоркъмай чыгъар ючюн а право низамны сакълаучула къолдан келгенни этгендиле, жарсыугъа, аладан бирлери, ишчи, инсан борчларын толтура, тынчлыкъны, жамауат къоркъуусузлукъну, ырахатлыкъны къоруулай, жанларын бергендиле.

Жууаплылыкъ 
Республиканы 58 инсаны сауутланнган аманлыкъчы къауум къурагъанлары, жесирлени алгъанлары, теракт хазырлагъанлары эм башха ауур аманлыкъла этгенлери ючюн жууапха тартылгъандыла. Сюд жети жыл баргъанды. Анга деп Нальчикде энчи мекям окъуна ишленнгенди. Прокурорну, ёкюллени, терсленнгенлени, шагъатланы айтханларына тынгылап, битеу шартланы тинтип, экспертизала бардырып, сюд кесини оноуун чыгъаргъанды.

Анга кёре беш жаш жашауларыны ахырына дери тутулуп турлукъдула, башхаланы эркинликлери тюрлю-тюрлю кезиуге сыйырылгъанды. Бюгюнлюкде уа аладан бирлери эркин этилгендиле, мамыр жашаугъа къайтхандыла. Шёндюгю кезиуде ол къужур ишни сылтауларын излемей, андан тюз дерс алыргъа, мамырлыкъны, тынчлыкъны, динлени келечилерини араларында келишиулюкню сакъларгъа, ёсюп келген тёлюлени бир бирге хурмет этиуню ниетлеринде юйретирге тийишлиди.

2005 жылдан бери озгъан кезиуде Нальчикде Шогенцуков атлы орамда ара межгитни къатында тюрлю-тюрлю къаугъалада жоюлгъан милициячыланы хурметине ишленнген эсгертмени тийресине халкъ кёп жыйылыучуду. Тамбла да боллукъду алайда бушуулу митинг.

Власть органланы, право низамны сакълаучу структураланы келечилери бла бирге алайгъа бизни мамыр жашауубуз ючюн жан берген право низамны къуллукъчуланы жууукълары да келиучюдюле. Озгъан 19 жылгъа уа аланы сабийлери ёсгендиле, кимлери окъууну бошап, ишге да кирген болурла. Юйюрле къурап, сабийле ёсдюргенле да бардыла. Биз а мамырлыкъда, тынчлыкъда жашау этебиз. Алай эсе уа, аланы аталарыны жашауларыны юзюлгенлерини магъанасы анстан тюйюлдю.
 

Тикаланы Фатима хазырлагъанды.