Къабарты-Малкъарны Т.Мальбахов атлы къырал миллет китапханасы хар заманда да республикада маданият, тарых, билим бериу, чыгъармачылыкъ, не башха жаны бла болсун, бардырылгъан жумушлагъа кесини энчи юлюшюн къошханлай келеди. Мында ишлегенлени башламчылыкълары бла эмда ала къурап бардыргъан «тёгерек столла», жазыучула неда бирси белгили адамла бла тюбешиуле кёплени эслеринде сакъланадыла. Сейир китапладан, башха материалладан къуралгъан тематикалы кёрмючле да ол сандадыла.
Бюгюнлюкде да китапханачыла, ол ыздан таймай, тохташдырылгъан ахшы тёрелеге, низамгъа да тийишлиликде ишлей, жамауатны жанындан ыразылыкъ табадыла. Сёз ючюн, мында кёп болмай къуралгъан «Нальчикни архитектуралы кёрюмдюсю – заманны бояуларында» деген маданият-жарыкъландырыу проектни белгилерчады. Ол быйыл Къабарты-Малкъарда Архитектураны жылына эмда ара шахарыбызны ючжюзжыллыкъ тарыхына жораланнганды.
Проектни башчысы китапхананы таматасыны илму иш жаны бла орунбасары Александра Сергеевна Арзанунцду. Координатору уа алим секретарь Ольга Николаевна Подрезовады. Белгилегенибизча, проектге саулай да мында уруннган китапханачыла къатышып, ол жашауда алай бла бардырылады. Аны ишине кеслерини юлюшлерин миллет эмда краеведение адабият бёлюмню тамата китапханачылары Мечиланы Халимат бла Джульета Жирикова да къошхандыла. Аладан сора да, илму-методикалы, справка-библиографиялы, искусстволу, справка-билдириу, документлени жарашдырыу бёлюмле да жангы проектни ишине тири къатышхандыла.
Проектни мураты уа, биринчиден, Нальчикни тарыхы, маданият къыйматлы архитектурасы эмда эсгертмелери сакъланырларына себеплик этиудю. Аны бла бирге уа, жаш тёлю кесине усталыкъ сайлай туруп, архитектура ызгъа да эс бурурча, ол жанына сейирлери ачылырча этиудю. Дагъыда бу ишни туризмни регионда айныуу бла байламлы магъанасы да уллуду. Саулукълары бла байламлы чекленнген онглары болгъанла уа проектни материалларына юйлеринде къараргъа, бизни республикабызны ара шахарыны айбат эмда сейир тарыхлы жерлери бла шагъырейленирге амал табарыкъдыла.
Проектге кирген материалланы излер ючюн уллу иш этилгенин чертирге тийишлиди. Эм алгъа китапханачыла жумушларын краеведение бёлюмде жорукъгъа тийишлиликде жыйылгъан системалы каталогдан башлагъандыла. Алай эсе да, жарсыугъа, анда республиканы неда ара шахарны архитектурасыны юсюнден материал азлыкъ этип къалгъанды. Аны себепли ала керекли билдириулени Къабарты-Малкъарны басмасыны летописьлеринде излегендиле. Анда 1960-чы жылладан башлап бюгюнлюкге дери газетледе, журналлада, китаплада болсун, битеу да тапхан затларын бирге жыйышдырып, тынгылы указатель – «Къабарты-Малкъарны архитектурасы: Тарых эмда бусагъат заман» – жарашдырылгъанды.
Проектни жашауда бардырыуну чеклеринде бир ненча видеоматериал да этилгенди. Аладан бириди, сёз ючюн, «Нальчик шахар махтаулукъну къучагъында» атлы материал да. Анда ара шахарны гербинден башлап анга аскер махтаулукъ даража берилгинчи дери тарыхыны, Уллу Ата журт урушда Совет Союзну Жигитлери болгъан инсанларыны, башха аслам сейир затланы юслеринден билирге да онг барды.
Андан сора да, бу видеоматериалда Нальчикге къачан эм къаллай даражалы саугъала берилгенлерини юслеринден да айтылады. Дагъыда анга федерал телевиденияны биринчи каналыны журналистлери шахарыбызны юсюнден аскер-хроникалы халда алдыргъан репортажлары да къошулгъанды.
Экинчи видеоматериалда уа, («Литературно-архитектурная прогулка») тарыхдан сора да, битеу да Нальчикде жазыучулагъа бла назмучулагъа орнатылгъан эсгертмеле тинтилгендиле. Башхача айтханда уа, мында ала къачан салыннганларыны, скульпторлары кимле болгъанларыны, ала къаллай материалладан, доммакъданмы огъесе ташданмы дегенча, ишленнгенлерини юслеринден сейир шартла бардыла. Видеоматериал кеси да хронология халда – жазыучуланы туугъан жылларына тийишлиликде жарашдырылгъанды. Сёз ючюн, Александр Пушкинни бла Михаил Лермонтовну юслеринден дерследе да айтыла болур аслам зат, Марко Вовчокну бла Максим Горькийни кимле болгъанларын, ала къаллай чыгъармала жазгъанлары бла Нальчикде эсгертмелери къалайлыкъ бла ишленнгенлери уа кёплеге сейир боллукъду.
Дагъыда, барыбыз да билгенликден, ара шахарыбызны эм белгили жерлеринден бири аны ара маданият эмда солуу паркыды. Проектде да аны тарыхыны, мында тюбеген эсгертмелени юслеринден да шартла бардыла. Андан да бег а паркны тийресиндеги мекямланы тарыхлары сейирдиле.
Юлгюге, мында медицина факультетни, ЗАГС-ны, А.Шогенцуков атлы Къабарты театрны мекямлары не жыллада ишленнгенлери, архитекторлары кимле болгъанлары да айтылады. Андан сора да, паркда «Ёмюрлюк отну», «Пилле» фонтанны, «Бочка» ресторанны дегенча, бирси затланы да тарыхларын билирге барды амал.
Тамата китапханачы Мечиланы Халимат а бу проект бла байламлы ишлеген кезиуюнде анга эм сейир паркда орнатылгъан «Жулдузлу таш» болгъанын айтханды. Ол аны Бызынгыдан, аны ата-бабалары жашагъан тийреледен келтирилгенин билмегенин, ол шартха сейир этгени бла бирге къууаннганын да хапарлагъанды. Аллай ауур ташны бери къалай келтиргенлери, ол а, тапландырылгъанындан сора да, къыркъ тонна тартады, аны алайда къалай орнатханлары андан бирсилеге да сейир боллугъуна ийнанады.
Проект бла байламлы иш, белгилегенибизча, китапханада бардырылгъанлай турады. Анда сагъынылгъан темала бла байламлы «тёгерек столла», жыйылыула, тюбешиуле да къураладыла. Алагъа уа алимле, жазыучула, студентле, колледжлени бла мектеплени окъуучулары, устазлары бла юйретиучюлери да келедиле. Халимат а, ала школла бла байламлыкъда ишлегенлерин айта, узакъ эллерибизден сабийлени аллай магъаналы тюбешиулеге келтирген педагоглагъа бютюнда ыспас этеди. Аланы санында уа Тёбен Чегемден Байтуугъанланы Марина Харуновна, Хушто-Сыртдан Жанатайланы Лиза Ахматовна, Нальчикден Жангуразланы Зульфия Юсуповна, башхала да бардыла.
Миллет эм краеведение бёлюмде «Тейри къылыч» атлы биригиу да эрттеден бери ишин бардырады. Ол а КъМР-ни маданиятыны сыйлы къуллукъчусу Гергъокъланы Лейла Ахматовнаны башламчылыгъы бла къуралгъан эди. Бери малкъар тилни, адабиятны сюйгенле эмда багъалагъанла жыйылыучудула. Бюгюнлюкде уа бёлюмге Халимат башчылыкъ этеди. Ала бусагъатда акъылманыбыз Мечиланы Кязимни 165-жыллыгъына хазырлана турадыла.Ол санда аны бла байламлы КъМР-ни Маданият министерствосу къурагъан поэзиялы флешмобха да.
Проектге къайтсагъ а, ол, белгилегенибизча, тарых эмда маданият жаны бла къыйматлы болуп къалмай, жаш тёлюню юйретиу жаны бла да магъаналыды. Анда жыйышдырылгъан материалланы устазла классдан тышында бардыргъан ишлеринде, ачыкъ дерслеринде да хайырланыргъа боллукъдула. Андан сора да, ала (материалла) окъуучулагъа, студентлеге илму-тинтиу ишле бардыргъан кезиулеринде себепликдиле. Жолоучулукъну сюйгенле да аланы хайырлары бла бизни тарых магъаналы эмда сейир жерлерибиз бла шагъырейленирге онг тапханлары бла бирге, аланы къайсысына бютюн эс бурургъа сюйгенлерин да ангыларыкъдыла.
Мокъаланы Зухура
