Ата-бабаланы заманындан бери малкъарлыла тюрлю-тюрлю аурууладан сакъланыуда, алагъа багъыуда да тийреде ёсген кёкенлени, хансланы, битимлени, тереклени да кенг хайырланнгандыла. Аладан этилген дарманла, тёлюден тёлюге ёте, бюгюннге дери да сакъланнгандыла. Ол жумуш бла тиширыула, эр кишиле да кюрешгенликге, тиширыуларыбыз асламыракъ болгъандыла. Аладан къызлары, туудукълары юйрене, бюгюннге дери жетдиргендиле. Бу темагъа жоралап филология илмуланы кандидаты Гелястанланы Танзиля 2006 жылда окъуу китап да чыгъаргъан эди. Анда 100-ден артыкъ битимни юсюнден айтылады. Автор дагъыда аланы малкъар ауузланы хар биринде жюрютюлген синонимлерин да унутмай кёргюзтгенди мында. Дагъыда китапчыкъны ахырында къарачай-малкъар тилде аурууланы атларыны тизмеси да бериледи.

Бюгюн сёз мурккуну бла мурсаны хайырлыкъларыны юслеринден айтырыкъбыз. Мурккуну къабугъун, гюллерин эм кёгетлерин да хайырланадыла. Сёз ючюн, къабугъун терекни жаз башында тотурну арт айында жыядыла, гюллерин - хычауман-никкола  айлада, кёгетлерин а -къыркъаууз-этыйыкъ айлада, бир кере бузлатхандан сора.

Аны къабугъундан этилген сууну бизни ата-бабаларыбыз къанны тыйгъан амалныча хайырланнгандыла. Ол къан тамырланы жыяды. Санла тартып, къурушсала да болушады. Муркку жюрекге жарайды. Жараланы сау этеди. Къабугъундан этилген сууну дагъыда сууукъ болуп, жётел тийген кезиуде да ичедиле.

Мурккуну къайнатып, суу этип, аны бал бла къатышдырып, жылылай ичсенг, жётелге, къалтырауукъ тийсе, ётгеннге, сары суу ауруугъа, суу чечекге, бютюнда ауазынг чыкъмаса жарайды. Аны сууу аш орунунг, чегилеринг ауруса, аш орунунг тешилип, жара болса жарайды. Мурккуну сууун бауурунг ауруса, сапыран болсанг да хайырланадыла.

Тиширыула да мурккуну бетлерине жагъып хайырланыргъа боллукъдула. Ол терини аламат тазалап, агъартады.

Кёгетлени кеслерин дарманча хайырлана уа, бир уллу къашыкъ бла мурккугъа стакан къайнар суу къуюп, эки сагъатха къоядыла, ызы бла сюзедиле. Бир кюннге эки уллу къашыкъны 3-4 кере  ашардан алгъа  ичерге керекди.

Экинчи битим а мурсады. Ол никкола-къыркъар айлада чагъып тебирейди. Аны ашда, дарманда да тамырларын бла чапыракъларын хайырланыучудула. Чапыракъларын  никкола-къыркъар айлада жыядыла, тамырларын-кюз артында.

Эрттеден бери мурсаны къанны тыяргъа эм жараланы сау этерге хайырланып тургъандыла. Мурсаны сууун санларынг тартса ичедиле эм аны бла къанынг да ариуланады. Ол ёшюн ичирген тиширыулагъа сют этдиреди. Къанны «акъгъа» айланыргъа къоймай, эритроцитлени санын кёп этеди. Чапыракъларындан этилген суу а къанда «бал тузну» санын аз этеди. Ол дагъыда бауурлары, ётлери ауругъанлагъа, суу чечекге, адамны ичи къатса, ёпкелери аурусала, санлары бургъанлагъа да жарайды.

Чапыракъларыны сууун арпа ун бла къатышдырып ичсе, кёкюрекни къысханын кетереди. Къаны къалын болурун сюйген а мурсаны бла жюзчапыракъны къатышдырып, суу этип ичерге керекди.

Аны тамырындан этилген суу а битгеннге, санлары кёпгеннге, жюрек ауруулагъа жарайды. Жётелге аны тамырын бал туз бла къатышдырып ашайдыла. Жаралагъа мурсаны чапыракъларын неда аны унун салсанг, ала  терк сау боладыла. Ол къумулжулагъа бла кёпгенлеге да жарайды. Чий чапыракъла бла губусланы кетередиле.

Чачны ёсдюрюрге, ол тюше эсе да, мурса сууну чачны тюбюне, башны терисине ышыйдыла. Тамакълары ауругъанла аны къургъакъсытып, тютюн этип да ичгендиле.

Ашханада да таулу тиширыула бу битимни иги хайырланнгандыла. Сёз ючюн, хычын этгендиле, шорпагъа къошхандыла, къозлагъа къошуп да ашагъандыла. Андан тышында да,  чабакъ бузулмазча, аны чапыракъларына чёргегендиле.

Дарман этер ючюн а, бир уллу къашыкъ бла мурсаны чапыракъларына бир стакан къайнар суу къуюп, бир сагъатха къояргъа керекди. Аны сюзюп, бир уллу къашыкъ бла  ашардан алгъа , экиден бирин бир кюннге 3-4 кере ичерге керекди.

Басмагъа Къасымланы Аминат хазырлагъанды.