Быйыл КъМР-ни халкъ поэти Мокъаланы Магомет туугъанлы 85 жыл болгъанды. Анга жоралап, Гуманитар тинтиуле бардыргъан институтда семинар болгъанды. Аны институтну къарачай-малкъар адабият бёлюмню таматасы, филология илмуланы доктору Сарбашланы Алёна бла филология илмуланы кандидаты Керимланы Раузат хазырлагъандыла.
Дагъыда анда Мокъа улу жазгъан китапладан кёрмюч къуралгъанды, аланы алыргъа, окъургъа да амал болгъанды. Тюбешиуге поэтни чыгъармачылыгъын сюйгенле эмда юйдегиси Рахайланы Назифа, жашы Ачемез бла Азнауур да келгендиле.
Тюбешиуню ача, Алёна Мустафаевна быллай магъанлы жыйылыула мында терк-терк къурала тургъанларын айтханды. «Хар чыгъармасында да Магометни табийгъатха, жерге, суугъа, туз-гыржыннга да хурмет бергени эсленеди. Ол керти да хунерли поэт болгъанды, аны юсюнден филология илмуланы доктору Толгъурланы Зейтун ол миллетни алтын журунуду, деп жазгъан эди. Ол къара сёзню да устасы болгъанды, китаплары анга шагъатдыла», – дегенди Алёна Мустафаевна.
Андан сора да, бюгюнлюкге дери Мокъа улуну жашаууну, чыгъармачылыгъыны юсюнден да терен тинтиу этилмегенин да чертгенди ол. Аны ючюн Керимланы Раузат, ол жумушну къолгъа алып, поэтни юсюнден тынгылы иш жазгъанын билдиргенди.
Ызы бла Раузат Абдуллаховна поэтни чыгъармачылыгъыны юсюнден доклады бла шагъырейлендиргенди. Ол тинтиу ишинде Мокъа улуну туугъан журтуна, табийгъатына сюймеклигин назмуларында къалай терен ачыкълагъанын сюзгенди. Ала бла байламлы чыгъармаларыны тизгинлерин да эшитдиргенди. Школну бошагъанындан сора, поэт ана тилини айныууна уллу эс бёлгенди. Ол «Коммунизмге жол» газетде, «Шуёхлукъ», «Минги-Тау», «Нюр» журналлада да ишлегенди. Ол жазгъан китапланы санында «Жюрегими тебиую», «Къушну ауанасы», «Жугъутур мюйюз», «Дуния жарыгъы», «Азат аяз», «Кериуан жулдуз», «Жашау тирмени» болгъанларын да эсге салгъанды докладчы.
Мокъа улуну танып, аны юсюнден жылы сёзлерин айтыргъа сюйгенлени санында филология илмуланы доктору Биттирланы Тамара да болгъанды. Ол Магометни фахмулу лирик болгъанын чертгенди. Жашауда уа ол миллетин сюйген, туугъан жерини хар ташын да таныгъан, тилини айныууна уллу эс бургъан инсан болгъанын айтханды. «Ол керти сёз уста болгъанды. Аны не тюбешиуде, конференцияда да сёз айтханы алай ариу болуучу эди, бюгюн-бюгече да эсимде турады. Кимге да уллу сюймеклиги бла къарагъанды, жюрек жылыулугъун кёргюзте билгенди. Сабийлеге жоралагъан назмуларыны юсюнден да энчи айтырчады. «Нюр» журналны хар номеринде да чыкъгъан тизгинлерин сабийле бек сюйюучю эдиле», – дегенди Тамара Шамшудиновна.
КъМР-ни халкъ поэти Беппайланы Муталип да Мокъа улуну иги таныгъанын, ол миллетини керти жашы болгъанын энчи чертгенди. Аны хар тизгининде да ата журтха сюймеклигин толу ачыкъланнганын да айтханды. Ол, кеси Малкъар аууздан болгъанлыкъгъа, Басхан ауузда жашагъанын, аны себепли миллетибизни хар жерине да сюймеклиги уллу болгъанын, дагъыда Къарачайгъа аталгъан тизгинлери энчи жер алгъанын да билдиргенди, аны назмуларын да окъугъанды.
– Ана тилимде назмула жазып башларгъа ол кёллендирген эди мени. Къазахстанда орус школда окъуп, бери къайтхандан сора да асламысында орус тилде сёлешгенме. Телевиденияда малкъар адабиятны редакциясына кёчюргенлеринде уа, Магомет къатыма келип, тауча бир сёз айтчы, деп тура эди. Мен унамагъанлыкъгъа: «Тауча сёлешгинчи къоярыкъ тюйюлме», – деучю эди. Аны алай этип тургъанына бир жол чамланып, юйге келип, малкъар тилде биринчи он назмуму жазгъан эдим. Тюз айтадыла, ана тил ананы сютю бла келеди деп, мен кесим да сейир этген эдим алай жазып башлагъаныма. Алай бла сабийлеге аталгъан «Хар кюнден» деген китабым да басмаланнган эди. Кесими насыплыгъа санайма, ана тилине аллай багъа бере билген Мокъаланы Магометни таныр насыбым болгъанына, – дегенди КъМР-ни халкъ жазыучусу Моттайланы Светлана.
Филология илмуланы доктору Адам Гутов да Мокъа улу республиканы фахмулу инсанларындан бири болгъанын чертгенди. Ол, назмула жазгъандан сора да, белгили жазыучуланы чыгъармаларын малкъар тилге кёчюргенин да айтханды. «Бир жол бир уллу чыгъармамы алып, бир ингирге кёчюрюп чыкъгъан эди. Аны бла ол манга, хар адамгъача, намыс этгенин кёргюзтген эди, къууандыргъан эди. Жашаудан эртте кетгени бек жарсытханды. Алай ол дунияны сюйген, анга къууана билген поэтча къалгъанды эсибизде. Москвагъа кетерни аллында кюн сёлешип: «Мен андан къайтамамы, билмейме, алай адамларыма сёлешип, сюйгеними билдирип къояргъа сюеме», - дегени жюрегиме жетген эди. Сезе болур эди, хар нени да жюреги бла ётдюре, ангылай билген акъылман керти дуниягъа атланырыгъын. Алай ол бизни жюреклерибизде жашап турады», – дегенди Адам Мухамедович.
– Бюгюн бери келгенлени барысына да жюрек ыразылыгъымы билдирирге сюеме. Керимланы Раузатха атамы юсюнден аллай терен магъаналы, хар чыгъармасын да тинтген доклад хазырлагъаны ючюн ыразылыгъымы айтама. Биз кесибизни миллет энчилигибизни, адабият, маданият байлыгъыбызгъа бюгюнча уллу эс бёлюп турсакъ, сакълаяллыкъбыз. Институтха уллу иш бардыргъаны ючюн, бюгюн къурагъан тюбешиу ючюн да ыспас этеме, – дегенди Мокъаланы Ачемез.
Тюбешиуню уа къууанч халда Мокъа улу жазгъан назмугъа этилген Газаланы Алим жырлагъан «Кел, кел, кел» деген жыргъа тынгылап бошагъандыла.
Темуккуланы Амина
