Котляровхэ Викторрэ Мариерэ я тхылъ тедзапIэр щIыуэпсымрэ дыкъэзыухъуреихь дунеймрэ фIыуэ зылъагъухэр зыщыгуфIыкIын тыгъэкIэ къегуэпащ. Дунейм иджы­благъэ къытехьащ «ЩIэныгъэ ­къозыт Къэбэрдей-Балъкъэр» («По­з­навательная Кабардино-Балкария») зи фIэщыгъэ тхылъ фа­фIэшхуэр. Кавказым и налкъуту ­къалъытэ ди щIыналъэм - Къэбэрдей-Балъкъэрым - и тхыдэм лъэужь дахэ къыхэзына цIыхухэм я хъыбархэр къыщыкIуэ, «Лъахэ гупсэ» («Родной ландшафт») фIэщыгъэ дахэр зиIэ лIэужьыгъуэм и 10-нэ тхылъщ мы къыдэкIыгъуэр.

Къэбэрдей-Балъкъэрым литературэмкIэ и Къэрал саугъэтыр зы­хуагъэфэща Котляровхэ Викторрэ ­Мариерэ а зэужьым хэту къыдагъэкIащ (2011 - 2019 гъэхэм) «Дахащэр зи дуней…» («Живописная…»), «Щэху куэд зыхъумэ…» («Таинственная…»), «Къа­мыхута…» («Неизвестная…»), «Ды­зыщымыгъуазэ…» («Загадочная…»), «УзыIэпызышэ…» («Увлека­тель­ная…»), «Хьэлэмэтхэр зи куэд…» («Удивительная…»), «Зихуэдэ щы­мыIэ…» («Неповторимая…»), «Нэры­мылъагъухэр зи дуней…» («Мисти­ческая…») тхылъхэр. КъыкIэлъыкIуэ­-ну къыдэкIыгъуэхэм папщIэ иужьрей илъэситхум жэрдэмщIакIуэхэм су­рэтхэр, тхыгъэхэр, архив щыхьэтыгъэхэр зэхуахьэсу екIуэкIащ.
Дунейм къытехьа тхылъыр едзы­гъуитIу зэхэтщ: «ГъащIэм къыхэна лъэужьхэр» икIи «БлэкIар - нобэрей дунейм» псалъащхьэм къыбжаIэ ­Котляров зэщхьэгъусэхэм лъэхъэ­нэхэр нэрымылъагъу къуэпсыбэкIэ зэрызэрапхыр, къежьапIэ зимыIэ екIуэкIыгъуэрэ кIэухрэ зэрыщымыIэ­ри наIуэ къащI.
Япэ Iыхьэм ихуащ скъарыщIхэу Молодожёнин Леонидрэ Лезвиев Ми­хаилрэ, ботаник Кос Юрэ, есэп щIэ­ныгъэлI Франкль Феликс, композиторхэу Шейблер Труворрэ Авраамов Арсенийрэ, нэгъуэщI куэдми ехьэ­-       лIа тхыгъэхэр. КъызэкIэлъыдгъэкIуа цIыху­хэр цIэрыIуэ зыщIар сыт, ахэр ди лъахэм сыткIэ къепха, жыпIэу уогупсысэ. Куэд дыдэ жыпIэфынущ, ауэ кIэщIу къыхэбгъэщмэ, Лезвиев Ми­хаилщ Налшык тыгъэ къыхуэзыщIар «Къызэдэфэхэр» («Танцующая пара») сурэтыр, Шейблер Труворщ «Нарт­хэр» лIыхъужь эпосыр къищтэу япэ дыдэу утыкум хореографие джэгу щызыгъэувар, Франкль Феликсщ адыгэхэм яхуищI фIыщIэмрэ лъа­гъуныгъэмрэ иIэту адыгэ журту дунейм закъезыгъэцIыхуар, иригъэ­кIуэкI къэхутэныгъэхэм щхьэкIэ «адыгэ лъэужь» къыщыфлъыхъуэ, жызыIар, адыгэбзэр уэрсэрыжьу зэ­зыгъэщIар. НэгъуэщIу жыпIэмэ, ­Къэ­бэрдей-Балъкъэрми, пыухыкIауэ къэб­гъэлъагъуэмэ, адыгэхэми я цIэр фIыкIэ ягъэIуащ, и гъуазджэмрэ щэнхабзэмрэ заужьыным я гуащIэ халъ­хьащ.
ЕтIуанэ Iыхьэм ущрихьэлIэнущ 1729 гъэм екIуэкIа Бахъсэн зауэр къызы­хэкIам, «Къызбрун» фIэщыгъэр къы­зытекIам, Къэбэрдейм къихьа Ща­-мил и гуращэхэр къыщIыдэмыхъуам, Нэгумэ Шорэ мызэ-мытIэу здэщыIа Карасс увыгъэм ирагъэкIуэкIа лэ­жьыгъэм, Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм журтхэр адыгэхэм къызэры­рагъэлам, нэгъуэщI Iэджэми теухуа тхыгъэхэм. Мыбдеж «жаIат» псалъэр къыхэхуэми, зэзэмызэ дыдэщ узэ­рыщрихьэлIэр, зэрыщыту архив тхы­лъымпIэхэр тегъэщIапIэ хуащIурэ ягъэхьэзыра тхыгъэщ, дэтхэнэ зы щыхьэтыгъэри къызыхаха фондхэр къэгъэлъэгъуэжа еIуэлIапхъэхэр екIуу зыхуащI Iуэхушхуэщ.
Тхылъым гуэдзэн хьэлъафIэ иIэщ, «Фэеплъхэр» и фIэщыгъэу. Мыбдеж Котляровхэ Викторрэ Мариерэ щызэхалъхьащ дунейм ехыжа цIыху цIэрыIуэхэм хуатха тхыгъэхэр, лите­ратурэ щIэныгъэм «зарисовка» жы­хуиIэхэр. Апхуэдэщ, псалъэм и хьэ­тыркIэ, Къэжэр Пётр, Мамыщ Кашиф, Къэжэр Хьэмид, Жырыгу Радий, Iусен Олег, Къандур Мухьэдин, Лафыщ Нинэ, Ерджынокъуэ Хьэсэнбий, нэ­гъуэщIхэми ехьэлIа тхыгъэхэр. ЦIыхур пIэтынуми бгъэпудынуми псалъэр ирокъу. Зи дуней тетыкIэкIэ жыла­гъуэм я фIыщIэр къалэжьу къэп­сэуахэм хужаIэ псалъэхэм уи щхьэр лъагэу уагъэлъагъужу, абыхэм я лъэхъэнэгъуу узэрыщытым уигъэгушхуэу апхуэдэщ тхылъыр къыдэзыгъэкIа­-хэм я гупсысэхэр щызэIуаща тхыгъэхэр.
Зи цIэ къитIуахэр псори зэрепх Хэкум хуаIа лъагъуныгъэм. Армырмэ, апхуэдиз гуащIэр къыпкъуэкIыныр, зыгуэрым теубыдауэ гуащIафIэу улэ­жьэныр фIэщщIыгъуейщ. Франкль Феликс жиIапэрт: «Мы щIыналъэм и дахагъэр лъэныкъуэкIэ къызогъанэ­ри, щыпсэу лъэпкъым и дуней теты­кIэр мыхъуамэ, зы хьэрф къысхуитхъэну къыщIэкIынтэкъым. Сыту хьэ­лэмэт-тIэ адыгэхэм къадекIуэкI хабзэхэр… Гур яхьэху, щхьэр ягъэкъабзэ, псэхугъуэ къыуат…»
Котляровхэ Викторрэ Мариерэ Къэ­бэрдеижьым зэгуэр къихьауэ щы­тыгъа Чхеидзэ Константин и ужьым иту жаIэ: «Прометей и Лъахэщ ды­щыпсэур, апхуэдэ фIыгъуэ нэгъуэ­щIыпIэ къыщыдмылъыхъуэ…» Тхы­лъыр зыIэрыхьэнур зэи зэхимыха, зи пэжыпIэр имыщIэ щысэ, дунейм къытемыхьа архив щыхьэтыгъэ куэд хуэзэнущ, аращ абы щIэупщIэ иIэ зыщIыр икIи къозыгъэлъыхъуэр.
Тхылъыр напэкIуэцI 500 мэхъу, и бжыгъэкIи мащIэ дыдэущ дунейм къызэрытехьар - псори зэхэту 500 къыдэкIауэ аращ. ТеплъафIэу, сурэткIэ гъэнщIауэ, тхылъымпIэфIым те­дзауэ зэрыщытым къыхэкIыу, ар тыгъэ пщIы хъуну щытщ, ауэ, нэхъы­фIыр, зыIэрыхьахэм ар пIалъэ-пIалъэкIэ къащтэрэ ириплъэну я тхылъ хъумапIэм хэлъынращ.

ШУРДЫМ  Динэ.