Къабарты-Малкъарда транспорт бёлюмню 2030 жылгъа дери айнытыугъа жораланнган стратегиялы сессия бардырылгъанды. Анга республиканы Правительствосуну Председатели Мусукланы Алий, аны орунбасарлары Муаед Кунижев, Марат Хубиев, Залим Кашироков, министрле эмда ведомстволаны башчылары къатышхандыла.
Транспорт бёлюмню магъанасы уллу болгъанына сёз да жокъду. Адамланы эмда жюклени ташыуну ол жалчытады, конкуренцияны кючлендиреди, жашау болумну игилендиреди, экономика ёсерча этеди. Мусукланы Алий айтханнга кёре, ахыр беш жылны ичинде республикада бир минг километр чакълы жолла жангыртылгъандыла эмда къадар кёпюр тап халгъа келтирилгенди.
- «Къоркъуусуз эм тынгылы жолла» миллет проект башланнган кезиуде Къабарты-Малкъарда жолланы жаланда экиден бири эдиле тап халда. Быйыл а ол кёрюмдю 75 процентге жетерге керекди. Дагъыда бёлюмню «цифрагъа» кёчюрюрге, адамланы ташыуда къоркъуусузлукъну кючлендирирге, жоллада аварияланы эмда алада ёлгенлени саны аз болурча этерге керекди. Эсимдеди, бир он жыл чакълы мындан алгъа, мен жоллада жюрюуде къоркъуусузлукъну жалчытыу жаны бла правительстволу комиссиягъа таматалыкъ этген кезиуде, бизде жоллада бир жылгъа эки жюз чакълы адам ёле эди. Былтыр а ол кёрюмдю токъсан болгъанды. Хау, ол да кёпдю, алай этилген мадарла хайырлы болгъанларын кёргюзтгендиле. Биз а, кеси жаныбыздан, быллай шартла чыртда болмазча этерге кюреширге керекбиз, - дегенди ол.
Ызы бла 2030 жылгъа тамамланыллыкъ борчланы республиканы транспорт эмда жол мюлк министри Аслан Дышеков туура этгенди. «Экономиканы айнытыуда туризм баш жерледен бирин алады. Аны юсюнден Владимир Путин да айтып, ол жаны бла транспорт инфраструктураны магъанасы бек уллу болгъанын чертген эди. Аны себепли сагъынылгъан кезиуге салыннган борчлагъа ма была киредиле: «Нальчик» аэропорт комплексни реконструкциясы, темир жол вокзалны шахардан тышына чыгъарыу, Нальчикни тёгереги бла барлыкъ жол ишлеу, тау тийреледе «Кавказская тропа» битеуроссей проектни чеклеринде къуралгъан маршрутну айнытыу, интеллект транспорт системаланы сингдириу. Баш магъана къоркъуусуз, тап, тынгылы транспорт инфраструктура къураугъа берилликди», - дегенди, ол.
Аэропортну юсюнден айтханда, министр билдиргенича, ол таплыкъны эмда къоркъуусузлукъну излемлерине келишмегени ючюн аны жангыртмай амал жокъду. Нек дегенде былтыр республикагъа тышындан 1,5 миллион турист келген эсе, сагъынылгъан 2030 жылгъа аланы саны 2,5 миллионнга жетерикди. Ол себепден аэропорт комплексни хар несин да тынгылы, эркин, къоркъуусузлу этерге керекди. «Быллай объектлени жангыртыу жаны бла къырал программа барды да, биз анга къатышыргъа умутлубуз. Саулай Россейде 75 аэропортну тап этерча, эм азындан, 250 миллиард сом бёлюрге дейдиле. «Нальчик» комплексде мадар этерге уа 6,1 миллиард керек боллукъду», - деп билдиргенди Дышеков.
Адамланы ташыуну токъсан процентин жамауат улоула жалчытадыла. Министр бу бёлюмге да эс бургъанды: «Шёндю бизде 207 маршрут барды. Алай улоула уа доюн халда тюйюлдюле: автобусланы орта жыл санлары он жылгъа жетеди, аланы алтмыш проценти уа андан да эскидиле. Уллу эмда орталыкъ автобусла маршрутлагъа хазна чыкъмайдыла, аны хатасы уа къоркъуусузлукъ, адамлагъа таплыкъ дегеннге да жетеди. Саулай айтханда, бюгюнлюкде республикада маршрутлада быллай 80 автобус барды».
Ол белгилегенича, 2030 жылгъа дери къыралны бар субъектлерине 40 минг жангы автобус, троллейбус, трамвай эмда электробус берилликди. Бюджетден анга 150 миллиард сом бёлюнюрюкдю. «КъМР-ни бюджетинден ахча бёлюп, жыл сайын эм азындан аллай он автобус сатып алыргъа керекди. Бу жумушха жюз миллион сом изленирикди», - дегенди министр.
Къабарты-Малкъарда жолланы узунлугъу 10,5 минг километрге жетеди. Ол санда 700 километр чакълы кесеги Россей Федерацияны мурдорлу жолларыны санына киреди. Аслан Дышеков билдиргеннге кёре, 2030 жылгъа энтта да 900 километрден артыкъ жолла къошулургъа керекдиле. Аны ишин этерча 37 миллиард сом къоратыргъа тюшерикди. «Баш магъана школла, сабий садикле, больницала дегенча аллай социал объектлеге элтген объектлеге бериледи. Дагъыда жер-жерли жолланы тап халда тутарча муниципалитетлеге себеплик этип турургъа тийишлиди; алагъа жыл сайын 1,5 миллиард чакълы сом бёлюнеди. Алай аны бир ненча кереге кёбейтмей боллукъ тюйюлдю, болумну иги жанына тынгылы тюрлендирирча», - деп чертгенди ол.
Жамауат къоркъуусузлукъну тийишли халда тутуугъа да эс бурмай боллукъ тюйюлдю. Ол умутда «Къоркъуусузлу республика» аппарат-программа комплексни онгларын андан ары айныта барыргъа керекди. Анга кёре уа адамла жыйылгъан жерледе видеокамераланы санын кёбейте барыргъа тийишлиди. Жамауат улоуланы да «Яндекс транспорт» системагъа къошаргъа умут барды. Адамлагъа аны бир игиси – ала къалай жюрюгенлерини юсюнден информация автобусла тохтаучу жерледе чыкъгъанлай турлукъду. Аслан Дышеков билдиргенича, бу жаны бла да иш барады: «Къоркъуусузлу республиканы» мурдорунда интеллект транспорт система къурап, улоула жюрюу болумну тап, жол сетьлеге да къыйматлы болурча этерге жарарыкъды».
Темир-жол транспорт системада да 2030 жылгъа дери этер иш кёпдю. «Эм уллу борч Нальчикде вокзалны тышына чыгъарыуду. Шахарны ичи бла баргъан темир жол башха улоулагъа, саулай экологиягъа да иги тюйюлдю. Аны хатасындан тыйгъычла, отлукъ эмда башха къоркъуулу жюкле ташыгъан вагонладан къоркъуу да чыгъады. Республиканы Башчысына эмда Правительствосуна бу оноугъа себеплик этигиз, ишни эбине жетдирирге болушугъуз деп тилегим барды. Ол этилсе, темир жолну орунуна жыйырма километр чакълы автомашина жолла ишленирикдиле, транспорт болум да игирек боллукъду», - дегенди Аслан Дышеков.
Министр туура этген стратегиялы борчла толсала, республиканы экономикасында иги жанына кёп тюрлениуле боллукъдула. Ала социал, маданият, экология жаны бла иги хайыр келтирликдиле, адамланы иш бла жалчытыргъа, туризмни айнытыргъа да себеплик этерикдиле, дегендиле кенгешде. Туризм дегенде, сагъынылгъан кезиуге аланы саны 2,5 миллионнга жетсе, республикада бизнесни къолайлыгъы иги да ёсерикди, аны хайырындан а республиканы бюджетине эм азындан юч кереге кёп ахча тюшерикди. «Ол себепден жолланы ишлеу эмда туризмни айнытыу – республиканы экономикасыны ёсюуюнде бек магъаналы жерни аладыла. Ала жангы ишчи жерле къурайдыла, адамланы къолайлыкъларын игилендиредиле, кёбюрек налог келтиредиле, къурулуш, транспорт жумушла бал жалчытыу, связьны бла эл мюлкню онгдурадыла», - дегенди Аслан Дышеков ахырында.
Улбашланы Мурат
