ПОЭЗИЯНГ – ХАЛКЪЫНГ ЮЧЮН ТУУГЪАН ЖЫР

Шахарда, элде да кюз арты. Ол быйыл ариуду – кюнлю, гюл бояулу, жарыкъ. Ма быллай кюн жаратылгъан болур эдинг сен. Жюз жылынгдан атлагъанса, иги кесек заман болады, бизни къоюп, керти дуниягъа кетгенли, алай а, деберинг бийикден-бийик бола, сёзюнг жангы кюч ала, жашайса бизни бла. Келебиз санга къууанчыбыз, къыйынлыгъыбыз бла, сорууубуз, сурауубуз бла. Сен а, эртте кюнледеча, эсибизге эс къоша, къарайса бийиклеге. Айырылмагъанса аладан бир заманда да. Чегемлисе, таулу.

Насыплы да болур эдинг – ата-бабаларынгы жеринде ачханса кёзюнгю биринчи кере. Эл-Тюбюнде бир жанынг – къаяла, эки жанынг а таула болгъан жерде ийнакълагъандыла сени къагъанакъ бетинги кюн таякълары. Анда этгенсе, ананг Узейирхан къолунгдан тутуп, биринчи атламларынгы, татханса къара шауданны сууундан. Анда сау кюнню таудан келлик атангы, Шууаны, аллына къарай, жубаннганса кесинг тенгли жашчыкъла бла суу боюнунда, ташчыкъладан сюрюуле этип: кимни – боз къойлары, кимни – акъ. Артда уа ашыкъ ойнай да юйреннген эдинг…«Гитче заманымдан бери мени таула бийлегендиле тёгерегимден – бийик тёппелиле, ёхтемле, мен бек сюйген жерле», – деп жазарыкъса артда ата журтунгу юсюнден.

Атасызлай эртте къалгъанса. Къыйын эди, алай кёп жарсыуну сансыз этген бек зауукълу заманынг эди ол – сабийлигинг! Алай болмаса, акъ гылыучугъунга минип: «Жорт, жорт, гылыуум! Жорт, жорт, гылыуум!» – деп жырлармы эдинг?! Хар эсгергенинг сайын жылыта эди анангы, жаш да, ариу да аннянгы, ол замандагъы татлы ауазы: «Тур, балам, тур, – дей эди анам, юсюме ийилип, – гылыучугъунг тышында сакълап турады. Акъкъаш ийнекчигинг да. Тур, ханым, тур. Нёгерлеринг да келирле да къалырла. Тур, мени кёз жарыгъым, жигит балам…». Сейирмиди, быллай сёзледен сора, тюшюнг къачып, секирип туруп, ийнекни сюрюуге къошаргъа ашыкъгъанынг?!

«Салам, эрттенлик!» – деп саламлашханса танг бла. (Артда биринчи китабынга да алай атарыкъса.) Ингир сайын а, жерде бир сейирлик зат эшитирге излеп, кёкден энишгерек тюшген уллу жулдузлагъа, аланы къоруулап, бир жанларында сюелген айгъа да кёз жетдире, анангы балаларын тас этген айыуну жарсыуундан толгъан шургулу жырына тынгыларыкъса. Халкъыбызны жырларын бла жомакъларын гитчелигингден сюйгенсе. Аланы ажайып дуниялары жарыта эди сабийлигинги. Нечик игиди дунияда жомакъ, жыр да болгъаны!

«Бизни эллиле, дунияда бирси эллилеча, сабан сюрген, мал кютген, агъач, таш жоннган, юй ишлеген бла къалмай, жомакъла, жырла, нарт сёзле, элберле къурагъандыла! – деп къууаннганса, ёхтемленнгенсе артда.– Жомакъларыбызны кёбюсю таулада туугъанды. Таула бийиклиги жашайды алада, таула жарыгъы. Ала таулагъа ушайдыла. Таула бла бир магъананы тутадыла. Къалай аламатдыла ала – жомакъла бла таула!»

«Эртте-эртте, эрттегиле бери келгинчи, сен ары барма, Ако…» – деп башлай эди ата къарындашынг Горда жомакъларын. Бошагъан а бу сёзле бла этгенди: «Жер юсюнде алай болгъанды деп, жомакъ аны айтады. Анга ийнанмазгъа уа жарамайды. Жомакъ не заманда да тюзлюкдю, кертиликди. Ма жомакъны ахыры. Жашаугъа уа ахыр жокъ…»

Сен, таулу юйде туууп, иш юсюнде чыныкъгъанса. Беш-алты жыллынгда къой кютгенсе, минип, иерсиз атны чапдыргъанса, чалгъы чалгъанса, эшек бла отуннга жюрюгенсе, сабан сюргенсе.

Фахмунга билим къошулгъаны тюрлендирген эди дуниянгы. Сентябрьни жылы, кесинг эсгериучюча, «буу шытыла» жайылгъан кюнюнде башланнган эди ол жол санга Тёбен Чегем элде энди ачылгъан школда. Сени ары келтирген Горданы къол аязыны жылыуун жашау узуну унутмай келдинг. Ол огъурлу, эсли тамата сени жан шуёхунг болгъанлай къалгъанды. Артда, жаш жырчы Атмырзаланы Элдар Чегемни сен этген жырын айырыргъа сюйгенде, ол киногъа режиссёр Къумукъланы Магомед сени Гордангы сыфатын да къошарыкъды. Аны ана къарындашынг, Бечелланы жырчы Хабас, ойнарыкъды.

Кино дегенлей, анда, Огъары Чегемде, Кёк-Талада, магъанасын да ангыламай, биринчи кере киногъа къарагъан кюнюнгде не сабий тазалыкъ бар эди сенде, нёгерлерингде да – кинода, ол акъ жабыуда, отлагъан къойланы юркютейик деп, ала таба чырпа бёрклеригизни атханда. «Акъ бёркле, къара бёркле, – жангысы, эскиси да, юйюкгени, юйюкмегени да акъ жабыугъа – къой сюрюуге сызылдыла. Дуния къууанч хахайгъа айланды!» – деп жазгъанса артда. Ол кюн сен дуния искусствону жангы бети бла тюбешген эдинг да, андан жарыкъ эди ол кюн.

Ананг бла сен арбазда аны тюбюнде олтуруучу кертме терек, къурумаса, эримесе ёмюр теренинде, айтыр эди хапарынгы: сен башынгы анангы тобугъуна салып, ол да, эси къайры эсе да узакълагъа кете, сени башынгы шош-шош сылай, жулдузла да акъ таулагъа къарап тургъан кезиуде, татлы жукълап къалыучунгу.

Айырмалы эдинг. Жолунг да анга кёре, башха, узакъ, тасхалы, татлы эм къаугъалы - поэзиялы. Артист болургъа сюйдюнг. Москвада театр институтда окъуп башлагъанлай, ангыладынг театр бла адабият бир бирден айырылмагъан нёгерле болгъанларын. Экисинден да юлюш алыргъа сюйдюнг. Алай эте келип, базманынг адабият жанына ауду. Тейри къылычха ушагъан кёпюр атхан эдинг дуния адабияты бла бизни арабызгъа.

Устаз, солдат да болдунг. Туманлы Прибалтикада жетди сени Уллу Ата журт уруш. О, къалай къыйналдынг сен анда! Ушкок-сюнгю бла, къалам бла да турдунг душманнга къажау. Уруш кишиге да ашатмагъанды бал, башхала да къыйналгъандыла, алай жаш нёгерлерини кёкден болушлукъ излегенча, соруулу къарамларын, ахыр такъыйкъалары келгенлерине ийнаналмай, ачылып къалгъан кёзлерин унуталмай жашадынг ахыр кюнюнге дери. Аланы жапхан сенича поэтге тёзмезча къыйынлыкъ эди. Жаралы болдунг.

Сени атынг сау къыралгъа эшитилди ол кюнледе – таукеллик берген къанатлы сёзюнг аууздан-ауузгъа айтылды. Уллу орус поэтле сени Москвагъа чакъырып, махтадыла, Сталинни саугъасына кёргюзтдюле. Алмадынг. Таулу эдинг да, андан.

Уруш къазауатны да унутдургъан сюргюн хапарын эшитип, шуёхунг Башийланы Магометге тюбеп, аны бла бирге жилягъанынгда, къыртышны къызартхан эдиле жилямукъларынг. Кёзлеринг, жюрегингми – къайсы кёрген эди алада отну? Сен от-окъ тюбюнде айланнганда, анангы бла эгечлеринги ата журтунгдан айырып, сюрюп бара эдиле.

Ол аман хапаргъа ийнанмагъанча, къайтып келген эдинг Чегеминге. Анда иесиз къалгъан, тоналгъан мудах юйлени, аланы ау жапхан жансыз терезе кёзлерин, ханс басхан арбазланы, ызлары жабылгъан салма жолланы шургулукълары жюрегинге кёчюп, ачыдынг. Сора халкъынгы ызындан кетдинг. Аскер кийиминги тешгенликге, сен кюрешден къутулалмадынг – анда да бизни ким болгъаныбызны, къаллай хунерли, урунуулу тамырдан чыкъгъаныбызны кёргюзтюрге талпыдынг. Алай да болду.

Сен уллу поэт болгъанынгы олсагъат ангылагъан эдиле къыргъыз жазыучула. Сый да бергендиле. Бюгюн да, бизни да къууандыра, ариу бла эсгередиле атынгы. Чингиз Айтматов сохтасы болгъан адамгъа ол сейирмиди?! Анда да излеп турдунг Ата журтунгу, жюрек сырларынгы санай:

Насып да, къууанч да сенсе хар саугъа,

Къор болайым, туугъан жерим, мен санга! – деп.

Насыплы эдинг, туугъан жеринге къайтханда. Кёп да, иги да жазып турдунг, китапла чыгъардынг, уллу махтау, саугъала алдынг, къыйын къадарлы халкъынгы атын дуниягъа айтдырдынг, аны къууанчы болдунг. Кесинг жазгъанча тюйюлдю – поэзиянг халкъынг бла алай байламлыды, аны жырын айтып турады энтта да хар назмунг.

Биз а окъуйбуз, бизден туугъанла да, аладан тууарыкъла да окъурукъдула. «Биз Къайсынны халкъынданбыз!» – дерикдиле ёхтемлик бла баргъан жерлеринде. Сау бол, туугъанынг ючюн, жашагъанынг ючюн, не къыйын кюнюбюзде да бизге билек болгъанынг ючюн.

Поделиться:

ЧИТАТЬ ТАКЖЕ:

17.04.2024 - 09:04

БИРИНЧИ ПОЛИКЛИНИКА ЖЫЛНЫ ЭКИНЧИ ЖАРЫМЫНДА ХАЙЫРЛАНЫРГЪА БЕРИЛЛИКДИ

«Нальчикни шахар поликлиникасында къурулуш ишле къыстау бардырыла турадыла, аны быйлгъы жылны экинчи жарымында хайырланыргъа берир мурат барды.

17.04.2024 - 09:03

АЛАНЫ ЗАМАННЫ ЖЕЛЛЕРИ БЮГАЛМАГЪАНДЫЛА

Малкъар халкъны туугъан жеринден зор бла кёчюргенли быйыл 80 жыл болгъанды.

17.04.2024 - 09:02

АНА ТИЛНИ АЙНЫТЫУ АМАЛЛАНЫ СЮЗГЕНДИЛЕ

Мечиланы Кязим атлы фондда бу кюнледе малкъар тилден  бла адабиятдан окъутхан устазлагъа «Жулдузлагъа узатылып, жердеги  гюллени унутма» деген дерс болгъанды.

16.04.2024 - 08:26

«ИШИМ ХАЛКЪЫМА ХАЙЫР КЕЛТИРСЕ СЮЕМЕ»

Арт кезиуде бизни сахнабызда фахмулу, ариу ёнлю жаш жырчыланы саны кёбейгенди. Аллай хунерлиледен бириди Жуболаны Жамбулат. Ол Саратовда Л.В.

16.04.2024 - 08:24

«АКБАРСНЫ» КУБОГУНДАН – ХОРЛАМЛА БЛА

Бу кюнледе Къазанны «АкБарс» спорт арасында каратеден кубок бардырылгъанды. Анга Россейни 48 регионундан бла дагъыда 10 къыралдан 2160 спортчу къатышхандыла.