Европэм тутын щефэрт XV лIэщIыгъуэ лъандэрэ, 1492 гъэм Колумб Христофор Америкэр къыщызэIуихам щегъэжьауэ. Куэд дэмыкIыу Кариб хытIыгухэм къыщыунэхуащ европей тутын щагъэкI губгъуэхэр. Абы щыгъуэ къалъытэрт тутыным уз куэд игъэхъужу, уеблэмэ жьэн узымкIи сэбэпу. Ауэ нэхъыбэу тутыныр хабзэ щIэхъуар хьэрычэт Iуэхурт. ЩIэхыу гурыIуэгъуэ хъуащ никотиным цIыхухэр зэрызыIэпишэр - тутын ефэныр фIырыфIкIэ зэрахущымыгъэтыжыр. Абы хьэрычэт ирипщIэ хъурт. Абы щыгъуи ди зэманми тутыныр фейдэ къызэрырагъэщIщ.

Урысейм тутыныр къэсыным хэлIыфIыхьащ Петр I. Ауэ урысей цIыхухэр тутынафэ щыхъуар Грозный Иван и тетыгъуэм тохуэ. А зэманым Москварэ Инджылызымрэ я зэхущытыкIэр тэмэмт. Ди къэралым тутыныр кърашэрт, фо ирашырт. А лъэхъэнэм тутын ефэр нэхъ къулейхэрт.

Зэман зэрыхьзэрий цIэр иIэу тхыдэм хыхьа 1598 - 1613 гъэхэм щыгъуэ тутыныр нэхъ хэIущIыIу хъуащ. Ар иухри, пащтыхь Романов Михаил пэщIэуващ и блыгущIэтхэр тутын зэрефэм. ЯпэщIыкIэ тутын ефэу къаубыдхэм тезырышхуи тралъхьэртэкъым. Ауэ 1634 гъэм Москва мафIэсышхуэ къыщыхъуащ тутыным и зэранкIэ. Абы цIыхухэри хэкIуэдат. Къэралым ткIий зищIащ тутыным и IуэхукIэ. Тутын ефэу, зыщэу къаубыдхэм я судыр укIкIэ ящIэну хабзи къыдагъэкIащ. Пэжщ, зыри яукIакъым, атIэ тутын ефэу къаубыдхэм я Iупэхэр е я пэхэр пагъэжу арат.

1697 гъэм Пётр I Iэ щIидзащ тутыныр ящэну зэрыхуитымкIэ законым. Инджылыз маркиз Кармартен Перегрин фунт стерлинг мин 12-кIэ (урыс ахъшэкIэ - сом мин 28-рэ) Урысейм тутын кърищэну гурыIуащ. Инджылыз хьэрычэтыщIэр хуитт тутын къызыхащIыкI удз килограмм 228-рэ хуэдиз илъэс къэс къэралым къришэну.

Тутын къыщыщIагъэкI япэ фабрикэр 1716 гъэм Ахтыркэ къалэм къыщыунэхуащ. Абы куэду щыхасэрт Америкэм къраш удз жылэхэр, илъэс къэси гъавэу тонни 115-рэ кърахьэлIэжырт. Урысейм тутын щащI фабрикэхэр щаухуэ хъуащ, абы къыщIах ахъшэри къэралым и мылъкум кIуэрт. Екатеринэ II и зэманым тутын ефэхэм я бжыгъэм нэхъри къыхэхъуащ, я нэхъ тхьэмыщкIэу псэуми тутын ефэну Iэмал иIэт. Александр I и тетыгъуэм щыгъуэ Урысейм къыщыщIагъэкI тутыным и бжыгъэм хуэдихкIэ хэхъуащ. Абы щыгъуэ кальян жыхуаIэри къэунэухащ. Къежьащ узэпэм, бгъэныщкIу хъу тутынхэри.

ГЪУЭТ Синэ.