Адыгэ сэшхуэм япэ ды­дэу щытетхыхьа зэманыр 1625 гъэм хуахь, шэрджэсхэм я Iэщэ-фащэм теухуауэ Джованни де Лукэ и Iуэху еплъыкIэр къыщигъэлъэгъуам.

XVIII лIэщIыгъуэмрэ ­XIX-м и япэ Iыхьэмрэ адыгэ уэркъ­хэм иджыри зэрахьэрт гъущI хъурей зэрыхъахэм къыхащIыкIыу щыта зэрызахъумэж афэ джа­нэхэр. Таж пыIэр ­лъагэт, абыи дамащхьэхэм нэс къехыу гъущI хъар кIэ­рылът. Сэшхуэхэм я джатэдзэр кIыхьт, гъущIым къыхэ­щIы­кIа джанэхэр зэпиуп­щIы­фырт. Ауэ XVIII лIэщIы­гъуэм шэ зыгъауэ Iэщэхэр нэхъ къагъэсэбэп хъури, афэ джа­нэхэр хуэмурэ я гъащIэм хэкIын щIидзащ, сэшхуэхэми нэхъ хуэмыныкъуэж хъуащ. 
Шэрджэс сэшхуэхэм ящыщу нэхъ жьы дыдэу яхъумэр 1713 гъэм ящIауэ щытарщ, ар Къэрал Тхыдэ музейм щIэлъщ.
XVIII - XIX лIэщIыгъуэхэм, XX-нэм и пэщIэдзэхэм адыгэ сэш­хуэм и джатэдзэр псын­щIэу, мыкIыхьу ящIырт. Шэр­джэс­хэм мыхьэнэшхуэ иратырт ар зэращIым: «Ар къабзийм хуэдэу псынщIэу, чы псы­гъуэм­ ещхьу лантIэу, жьа­кIэупсым хуэдэу жану щытын хуейщ», - жаIэрт. Сэш­хуэдзэм и лъабжьэм дамыгъэхэр тращIыхьырт. Абы тратхэхэмкIэ къыпхуэщIэнут сэшхуэр къызыхэкIар.
Тыркум щыпсэуа, Къэбэрдейм илъэс зыкъом хъуауэ къэзыгъэзэжа, «Адыгэ унэ» тыкуэныр къызэIузыха IутIыж Мэжид лъэпкъым и тхыдэм теухуауэ куэдым щыгъуазэщ. ХещIыкI сэшхуэм и Iуэхуми.
- Адыгэ сэшхуэр хьэлъэу щыттэкъым, пIащIэт, къэбгъэшмэ хъуреибзэ хъурти, зэуэ ипIэ иувэжырт, жант, быдэт. Ар къызыхащIыкIри адрейхэм ещхьтэкъым, - дыщегъэгъуазэ абы. - Куэдым ямыщIэнкIэ хъунщ сэшхуэр щыблэ зэуа гъущIым къыхахыу зэрыщытар. Абы щхьэу­сыгъуэ иIэт: гъущIым щыблэ еуа нэужь, къарууэ, току хилъхьэм фегупсыс. ГъущIым и зэхэлъыкIэр нэгъуэщI, нэхъ быдэ абы ищIырт. КIыщым нэсамэ, псыхьын хуейкъэ? ГъущIыр ягъэплъырти, шым шэсырт, хуэмурэ къакIухьурэ жьыбгъэкIэ япсыхьырт. Абы иужькIэ сэшхуэм зыри къы­щыщIыжтэкъым.
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, адыгэ сэшхуэр нэгъуэщI лъэпкъхэм ейм зыкIи ещхькъым. Абы и къум и кIапэр зэгуэхауэ щытщ. Ар къызэрысэбэпрат: сэшхуэр и папцIэмкIэ щIым хасэрт, лIыр абдеж етIы­сэхырти, фочым и пэр дигъэхьэрт, шэрыуэу нэщанэм еуэн папщIэ. Ари къэбгуп­сысыфын хуейтэкъэ?! Нэ­гъуэщI лъэпкъхэм ягъэщIагъуэ абы и щэхур щыжы­пIэ­кIэ. И нэхъыбэм сэшхуэр ­зэ­рызыгуалъхьэр ижь­раб­гъурамэ, адыгэм сэмэгумкIэ ар пщIыхэлъщ. ИтIанэ IэкIэ яубыду кърахыртэкъым ар, IэщIыбкIэ кърагъэлъэтырти, я къихынри бийм еуэнри зы ящIырт. Хабзэжьу щыIэт адыгэм сэр кърихамэ, къы­щIрихар имыгъэзащIэу ирилъхьэжыныр емыкIуу. 
Сэшхуэр хьэщIэщым зды­щIахьэу къезэгъыртэкъым - бысымым дзыхь хуумыщIу арат къикIыр. Апхуэдэ дыдэу шым епсыхамэ, щIопщыр унэ гупэм щыфIидзэрт, зэры­зы­щиIэжьэнум елъытауэ фIэ­дзэкIэ щхьэхуэ иIэу. 
БАГЪЭТЫР Луизэ.