Минги таугъа солургъа келген туристле, экскурсантла тауну тюбюнде, Тырныауузну бла Элбрус элни араларында, «М» харфха эс бурмай къоймайдыла. Алайдан тоннель барады: бийиклиги тёрт минг метрден атлагъан Ындырчи тауну ичинде нейтринолу обсерваторияны жер тюбюнде лабораториялары орналыпдыла. Уллу илму проектге жерни башындагъы лабораторияла да киредиле.
Бу тийреледе жер тюбюнде тинтиуле бардырыргъа оноу озгъан ёмюрню 50-чи жылларында этилген эди. Эм алгъа, теренде обсерваторияны къурулушун тамамлап, сынаучу установкаланы салыргъа, жер сайланнганды. Сора 1963 жылны июнюнда СССР-ни Илмула академиясыны президиуму аллай станция ишлеуню эм «Нейтрино» лабораторияны къурауну юсюнден бегим чыгъаргъанды.
Андан сора тёрт жылны ичинде анга илму жаны бла шагъатлыкъла хазырланнгандыла, проект жарашдырылгъанды, ызы бла, СССР-ни Министрле Советини буйругъуна тийишлиликде, обсерваторияны объектлерин салып башлагъандыла. Ол Россейни Илмула академиясыны Ядерный тинтиуле жаны бла институтуну филиалы болгъанды. Нейтринону энчиликлерин тинтиуде дунияны баш илму комплекслеринден бирине саналгъанды.
Алгъа, проектге кёре, эки установкада – сцинтилляциялы эм нейтринолу телескоплада – ишлерге белгилене эди. Алай артда илму, инженер эм мюлк мекямланы къошаргъа керек болгъанды. Алай бла станциягъа «обсерватория» деген ат берилгенди. Аны бла бирге илму учрежденияны келечилерине юйле салыннгандыла, алай бла Нейтрино эл къуралгъанды.
Обсерваторияны биринчи илму объекти уа жер башында «Ковёр» деген установкасы бла эксперимент зал болгъанды, анда космос хауаны бла атмосфера жауунланы энчиликлерин сюзгендиле. Тинтиу ара Ындырчи тауда узунлукълары тёрт километрге дери жетген эки тоннельде орналгъанды.
Илму иш штольнялада тамамланады. Аладан бири ишде хайырланылады, экинчиси уа болушлукъчуду – анда темир жолда вагонлары бла электровоз жюрюйдю, ол алимлени тинтиуле бардырылгъан жерге жетдиреди. Штольняланы залла байлайдыла, алада илму оборудование орнатылгъанды. Жангы оборудованияны сингдириу бла тинтиулени программасы да кенгертилгенди, бюгюнлюкде алайы шёндюгюлю излемлеге келишген илму комплексди.
Обсерваторияны биринчи таматасы, физика-математика илмуланы доктору Александр Паманский учреждениягъа 1993 жылгъа дери башчылыкъ этгенди. Артда аны Евгений Алексеев бла Валерий Кузьминов алышындыргъандыла. Аланы хар бири да объектни айнырына уллу къыйын салгъандыла.
2020 жылдан бери «Нейтринону» таматасы физика-математика илмуланы доктору Валерий Петковду.
Тюрлю-тюрлю кезиуледе чырмаула чыкъгъанлыкъгъа, обсерваторияда иш бир заманда да тохтатылмагъанды. Бюгюнлюкде да анда илму тинтиуле бардырыладыла.
Анатолий ТЕМИРОВ.
