ЗАХУАГЪЭМ И ГЪУЭГУКIЭ

Накъыгъэм и 1-р Гъатхэмрэ лэжьыгъэмрэ я махуэщ
    

Дунейм къызэрытехъуэрэ цIыхур захуагъэм щIобэн. Пэжщ, куэдрэ зихъуэжащ ар абы къызэгурыIуэ щIыкIэм, ауэ езы бэнэныгъэм и купщIэр зыуэ къэгъуэгурыкIуащ: псэуныгъэ и лъэныкъуэкIэ зэхуэдэ Iэмалхэр яIэныр.
ХIХ-нэ лIэщIыгъуэм и зэхуэдитIым дунейм и щIыналъэ псоми гуащIэрыпсэухэр гущIэгъуншэу щагъэпщылIырт. Лэжьэгъуэ зэманыр зы жэщ-махуэм сыхьэт 12-15-м нэсырт, уеблэмэ сабийхэми ящысхьыртэкъым. Я гуащIэми къыпэкIуэр мащIэ дыдэт, фабрикэхэмрэ заводхэмрэ зейхэр кIуэ пэтми нэхъ нэпсей хъурт, зыхущIэкъури зэрахузэфIэкIкIэ лэжьапщIэхэм кIэраудынырт. Къэгъэлъэгъуэн хуейщ апхуэдэ щытыкIэ къэрал псоми зэрыщыIар.
Мис абы къыхэхъукIащ лэжьэгъуэ махуэр сыхьэти 8-м щIимыгъуу гъэувыным теухуа зэщIэхъееныгъэр. Абы зыщиубгъуу хуежьащ къэрал псоми. ГъэщIэгъуэнщ, ауэ япэу зыкъыщиIэтар Австралие жыжьэрщ. 1856 гъэм мэлыжьыхьым и 21-м абы и уэрамхэм дыхьа рабочэхэм яхузэфIэкIащ къагъэувхэр тепщэ гупхэм къырагъэщIэн. Апхуэдэ текIуэныгъэм игъэгушхуа цIыхухэр нэгъуэщI щIыпIэхэми бэнэныгъэм щыхыхьащ. 1886 гъэм накъыгъэм и 1-м Чикаго пэкIухэр щрагъэкIуэкIащ цIыху мин 40-м щIигъум. Ауэ мыбдеж Iуэхур нэгъуэщIу къыщыщIидзащ: мыгувэу заводхэм ящыщ зым апхуэдэ пэкIум хэта цIыху 1500-рэ я лэжьапIэхэм щыIуагъэкIащ. Апхуэдэу щыхъум, губжьа цIыху минхэм аргуэру зы забастовкэ зэхаублащ. АрщхьэкIэ полицейхэм уэрамхэм дыхьа гуащIэрыпсэу зыкъом зэтраукIащ, нэхъыбэж ягъэтIысащ, яубэрэжьащ.
А бзаджанэджагъэр тхыдэм хэмыгъуэщэжын папщIэ II Интернационалым и япэ конгрессу Прагэ 1889 гъэм бадзэуэгъуэм щекIуэкIам игъэуващ илъэс къэс накъыгъэм и 1-м мыарэзыныгъэм и пэкIухэр ирагъэкIуэкIыну икIи а махуэр къилъытащ гуащIэрыпсэу псоми я гуфIэгъуэу.
Дэ кIэщIу фыхэдгъэгъуэзащ зи гугъу тщIы махуэшхуэр къызытехъукIам. Иджы дыкъэIэбэжынти, Урысейм, Октябрь революцэм и пэкIэ, накъыгъэм и 1-р ди къэралым щэхуу щагъэлъэпIэн хуей хъурт. ЦIыхухэр ди деж хуиту уэрамхэм къыщыдыхьар 1917 гъэрщ.
СССР-р къызэрагъэпэща иужь ГуащIэрыпсэухэм я зэакъылэгъуныгъэм и дунейпсо махуэр (апхуэдэут абы зэреджэр) ди къэралым нэхъ щаIэт гуфIэгъуэшхуэхэм хагъэхьащ. Накъыгъэм и 1-м дзэ парадхэр, пэкIухэр ирагъэкIуэкIырт, зэщыхуэпыкIа цIыхухэр зэхъуэхъурт, зэщыгуфIыкIырт, уэрэдхэр щIыпIэ псоми щыIурт.
Ди зэманми а гуфIэгъуэр къэсащ. Иджы ар ягъэлъапIэ Гъатхэмрэ лэжьыгъэмрэ я махуэу. И цIэр яхъуэжами, езы гуфIэгъуэм и купщIэр къэнащ: «Мамырыгъэ! Лэжьыгъэ! Накъыгъэ!» АтIэ ар гъуэзэджэкъэ?!                 

Шал Мухьэмэд.

Поделиться:

ЧИТАТЬ ТАКЖЕ:

16.07.2024 - 15:02

ЗЫУЖЬЫНЫГЪЭМ И ГЪУЭГУКIЭ

Налшык къалэм щIыпIэ унафэр щызехьэнымкIэ и IуэхущIапIэм къыхилъхьауэ щыта жэрдэмхэм ящыщщ Къалэм зегъэужьынымкIэ институтыр.

16.07.2024 - 10:01

ЦIЫХУБЭМ Я ГУМ ДЫХЬЭ АРТИСТЩ

КъБР-м щIыхь зиIэ и артист, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ Хьэмырзэ Ахьмэд тедгъэпсэлъыхьащ и IэщIагъэр къызэрыхихам, театр дунейм, игъэзэщIа ролхэм.

16.07.2024 - 09:03

ЖЭУАПЛЫНЫГЪЭР ЗЫХИЩIЭУ

Узыпэрыт IэнатIэр уи псэм къыдыхьэмэ, абы къалэн къыпщищI лэжьыгъэр къыптемыхьэлъэу икIи уехъулIэу епхьэкIынущ.

16.07.2024 - 09:03

БАХЪЭРЫЗЕКIУЭМ И МАХУЭ

 Франджым и Лион къалэм блэж Сонэ псым 1783 гъэм бадзэуэгъуэм и 15-м, тхыдэм щыяпэ дыдэу, бахъэрызекIуэ кхъуафэ траутIыпщхьауэ щытащ.

15.07.2024 - 15:02

«АРАБЕСК»-Р КЪОФЭ

Налшык Сабийхэмрэ щIалэгъуалэмрэ творчествэмкIэ я унэм щекIуэкIащ иджы­рей къафэхэмкIэ «Арабеск» сабий ансамблым и пшыхь.